Botaş’ın vergi şampiyonluğunu saklaması, dikkatleri kamu şirketlerin ciro ve karlılığına çevirdi. Üstelik büyük kar edenin sadece Botaş olmadığı ortaya çıktı. Halka hizmet için var olan Kamu kurumları 2016 yılında şimdiye kadar görülmemiş oranda kâr etti. Bu da “fiyatları gerekli olandan çok mu yukarıda?” düşüncesi uyandırdı. Sonuçta devlet zaten harcamaları finanse etmek için vergi topluyor.
Toplam hasılat 2015’deki 112 milyar TL’den, 2016 yılında 94 milyar TL’ye düşmüş olmasına karşın, kamunun kârı 2015 yılındaki toplam 2.7 milyar TL’den, 2016 yılında 17.4 milyar TL’ye çıktı. Bu nedenle de kâr marjı % 18.4’e çıktı.
Botaş 2016 yılında 8,9 milyar TL kar etti. Türk Hava Yolları ile kamu bankaları ve Merkez Bankası hariç 25 kamu kurumunun 2016 yılı kârı 17.4 milyar lira ile tarihi en yüksek düzeye ulaştı. Bu rakam 2015’te 2,7 milyar TL olan toplam kar’a göre% 644 oranmında bir yükseliş anlamına geliyor. 2014 yılında ise toplam 1,9 milyar TL zarar vardı.
2016’da 94 milyar liraya inen kamu kurumlarının hasılatının düşmesine, diğer gelirler kaleminin 17.9 milyardan 895 milyon TL’ye inmesinin etkili olduğu anlaşılıyor. 17 milyar liralık tutar, 2015’te Özelleştirme İdaresi’ne devredilen Tekel’in eski gayrimenkullerinin toplandığı Gayrimenkul AŞ ’nin rakamının 2016’da artık var olmamasından ötürü geliyor.
27,4 milyar TL’lk karlılığı hangi firmaların sağladığına bakıldığında;
- Boru Hatları ile Petrol Taşıma A.Ş.,
- Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü,
- Devlet Hava Meydanları İşletmesi,
- Devlet Malzeme Ofisi,
- Elektrik Üretim Anonim Şirketi,
- Et ve Süt Kurumu,
- Eti Maden,
- KEGM,
- Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu,
- Sümer Holding AŞ,
- Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü,
- Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları,
- TTK,
- Türkiye Demiryolu Makinaları Sanayii A.Ş,
- Türkiye Denizcilik İşletmeleri,
- Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş.,
- Türkiye Elektrik İletim A.Ş.,
- Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt A.Ş,
- Türkiye Elektromekanik Sanayi A.Ş.,
- Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu,
- Toprak Mahsülleri Ofisi Yurtiçi Pazarlama Şefliği,
- Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı,
- Türkiye Vagon Sanayi A.Ş., Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii A.Ş.,
- TürkŞeker
25 kamu şirketinin 17.4 milyar liralık kârı toplam 120 milyar liralık özkaynak ile oranlandığında 2016’da yüzde 14.5’e çıkmış oldu. Böylece kamu kurumlarının özkaynak kârı da çok tartışılan bankaların kârını bile geride bıraktı. Bankaların 2016 yılı özkaynak kârı da yüzde 14 olarak açıklanmıştı. Kamu kurumlarının özkaynak kârı daha önce 2009’da yüzde 10.9 ve 2010’da yüzde 10.1 ile en yüksek düzeyine ulaşmıştı. 2015’te ise özkaynak kârı yüzde 2.8’e kadar inmişti.
Devlet 25 kamu kurumunun elde ettiği bu kârın yanı sıra Merkez Bankası ve kamu bankaları ile yine bu kurumlar ve diğer iştiraklerinden toplam 15.9 milyar lira temettü yani kâr payı elde etti. Bu temettünün 9.8 milyar lirası bankalardan geldi. Bankalar içinde Merkez’in payı ise 9.5 milyar lira. Ayrıca diğer kamu kurumlarından da 2 milyar 550 milyon lira kâr payı alındı. KİT’lerden elde edilen hasılat payı ise 672 milyon lira oldu. Devletin kamu kurumlarından elde ettiği kâr payı 2015’te 11.5 milyar lirayı buluyordu.
Devlet Şirketlerinde Hedef Hizmet mi, Kar mı?
Devlet, masrafları için vergi toplar. Bu vergilerin nasıl kullanıldığını da halka göstermelidir. Bunun dışında ise, halka hizmet anlamında şirketler oluşturur. Mesela doğal gaz dağıtım firması BOTAŞ gibi. Bunların amacı ise kar değil, halka hizmet olmalıdır. Çünkü dediğimiz gibi, masraflarını zaten vergilerle karşılamaktadır.
Devlet şirketlerinin zararda olması istenir bir durum değil. Çünkü bu zararları vergiden karşılanır yani sonuçta halktan alınır. O nedenle kamu şirketlerinin kendi masraflarını finanse edebilmesi yani kendi kendisini geçindirebilmesi gereklidir. Sattıkları hizmetlere karşı gelen fiyatların, bu şekilde bütçelerini ve yatırımlarını karşılar ve belki ufak bir kar eder halde tutulması gerekir.
Ancak kamu şirketlerinin aşırı kar etmesi de, fiyatları oldukça tuttukları anlamına geliyor. Yani devlet şirketleri öne hizmeti değil, kar etmeyi almışlar. Çünkü hesapsız kitapsız yaklaşımlar, hazinenin borçlarına teminat verdiği enerji firmaları, Türk Telekom, garanti verdiği köprü ve yollar ve diğer harcamaların karşılanması için vergilerin yetmediği bir sır değil. Bugün hem devlette bakanlardan başlamak üzere, hem de özel sektörde pek çok finans uzmanı bu konuda konuşuyor.
Devlet bu nedenle, bir yandan cep telefonuna bandrol gibi üstü kapalı yeni vergiler getirirken, anlaşılan bir yandan da kamu şirketlerinin bu aşırı karlılığı ile ekonominin açıklarını kapatmayı hedefliyor. Öyle olunca da, halka hizmet anlaşılan 2ci sıraya düşüveriyor.
Çünkü devlet şirketlerinin yeterince verimli çalışmadıkları ve devlet memurlarının hem harcamalarında, hem iş yapış tarzlarında çok dikkatli olmadıkları inancı herkeste vardır. Hatta bugün yayınladığımız diğer bir haberde bile bu gözüküyor. İtalyan devlet memurları, devlet tarafından kendilerine verilen cep telefonları ile porno sitelere ya da bahis sitelerine girip 7,7 milyon euro harcama yapmışlar [1].
Dolayısıyla devlet memurlarının verimliliklerinin düşük olacağı (istisnalar kaideyi bozmaz), bu yüksek karlılıkla aynı yere koyduğumuzda, devletin halka hizmet şirketlerinde bu kadar kar etmesini doğru bulmuyoruz. Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan’ın bankalara yaptığı uyarıyı [2], devlet şirketlerine de yapmasını beklliyoruz.
[1] İtalyan Devlet Memurlarının Cep Telefonlarından Porno ve Bahis Siteleri Çıktı
[2] Erdoğan’dan bankalara uyarı! Bu bir felakettir…
Kaynak : 