Avrupa Birliğinde e-Devlet Seferberliği

<< Bu devlet değişmeden, bürokrasi düzelmeden, vatandaşa daha iyi hizmet gitmeden çağa ayak uyduramayız. İnsanlar gereksiz muamelelerden, uzun kuyruklardan bıktı. Ayrıca bürokrasi şirketlerin girişimciliğini engelliyor. Vergi mükelleflerinin parası daha etkin bir şekilde değerlendirilmeli>>.

Türkiye gündeminden hiç düşmeyen, aşina olduğumuz görüşler bunlar. Fakat bu sefer söz konusu olan tüm Avrupa ülkeleri. Kaynak ise bizzat AB Komisyonu. Eleştirinin hareket noktası, “Avrupa ekonomisini Lizbon stratejisi doğrultusunda küresel düzende rekabet gücü en yüksek noktaya getirme” hedefi. Önerilen araçlar arasında, e-devlet ön plana çıkanlardan.

AB Komisyonu tarafından açıklanan “Avrupa’nın Geleceğinde e-Devletin Rolü” başlıklı rapor, Türkiye açısından da çok önemli. Şirketler ve bilgi toplumundan sorumlu AB Komiseri Erkki Liikanen raporu basına sunarken bu rolü bir cümlede özetledi: “Avrupa’nın ekonomik büyümeyi hızlandıran, herkese yüksek nitelikli hizmet sunabilen ve demokratik katılımı güçlendiren bir kamu sektörüne sahip olması elzemdir”.

Devlet Avrupa’nın sosyal ve ekonomik refahında önemli bir etken. Kamu gelirlerinin AB’nin GSİH’na oranı 2002 verilerine göre %45. Devlet bir taraftan eğitimden, güvenliğe topluma hizmet sunarken, diğer taraftan da sosyal güvenlik, harç ve vergi gibi araçlarla gelir topluyor. Bu arada yine AB içinde toplam iç gelirin yüzde 3’ü bürokratik işlemlere gidiyor. Özellikle kobiler bu maliyetten olumsuz etkilenmekte. Her şeye rağmen, bu sistem dünya ölçeğinde iyi işliyor.

Fakat son yıllarda değişen küresel ekonomik eğilimler, sosyal koşullar, siyasi gündemler, AB süreci ve teknolojik gelişmeler devletin rolü ve işleyişinin de yeniden tanımlanmasını kaçınılmaz kıldı. Vatandaşların, sivil toplum kuruluşlarının ve şirketlerin devletten beklentileri de artık eskisinden farklı. Bu yönde, yeni bir bürokrasi ve memurluk görevi anlayışını iletişim ve bilgi teknolojileri ile biçimlendirmek gerekiyor. Komisyon’un raporu bu amaç doğrultusunda e-Avrupa 2005 planı için bir yol haritası aynı zamanda. Temel bulgularını inceleyince, ortaya üç farklı hizmet boyutu ve yakın geleceğe yönelik bir dizi etkinlik alanı çıkmakta.

1. Vatandaşlara hizmet: Avrupalılar bugün artık tüm devlet birimlerinin hizmetleri hakkında bilgiye internetten ulaşabiliyor. Vergilerinin nasıl harcandığını ve politikaların nasıl oluştuğunu daha yakından takip ediyorlar. Böylece daha bilinçli bir seçmen kitlesi oluşmakta. Kamu kurumlarının daha saydam ve hesap verebilir bir şekilde işlemesi, demokrasiyi ve yolsuzlukla mücadeleyi güçlendiriyor.

Bu çerçevede iki önemli gelişme hattı var. Birincisi vatandaşların yalnızca bilgiye değil, tüm bürokratik işlemlere başından sonuna kadar internet ortamında ulaşması. Örneğin 2003 yılı Avrupa e-devlet ödülü alanlar arasında yer alan, Avusturya Başbakanlığı’nın tek bir internet adresinden tüm hizmetlere ulaşım sağlayan sitesi dikkat çekiyor (www.Help.Gov.At). İkincisi yerel yönetimlerden, ulusal merciler ve AB kurumlarına kadar her seviyede, vatandaşların alınacak kararlar hakkında doğrudan görüşlerini iletebilmeleri. 2002 yılının ilk yarısındaki Yunanistan’ın AB Dönem Başkanlığı sırasında düzenlediği e-oylama girişimi, bu yönde başarılı bir demokratik danışma süreci oldu.

2. Şirketlere hizmet : Bürokratik işlemlerin şirketler ve girişimciler için anlamı zaman ve para. Bu da AB’nin küresel ekonomik gücünden, yeni iş sahaları yaratmaya bir çok olumsuz etkiyi beraberinde getiriyor. Sosyal güvenlik ve vergi ödemeleri, çeşitli izin belgeleri, gümrük işlemleri ve şirket kuruluşu gibi bir çok konuda, sanal ortamda yirmidört saat açık bir devlet dairesi oluşturmak olası. Yine en dikkat edilecek husus, tek bir portaldan tüm hizmetlere, kullanıcılar için çok kolay ve yalın bir şekilde ulaşımın sağlanması. Bu açıdan da AB içinde başarılı uygulamalar hızla artmakta.

3. Devlet içi hizmet : Topluma e-devlet hizmeti sunabilmenin en önemli koşullarından birisi de, devlet daireleri arasında internet üzerinden bağların kurulması ve intra-net ağlarının tesisi. Örneğin vatandaşın yalnızca bir işlemle yaptığı pasaport başvurusunun valilik, nüfus müdürlüğü, muhtarlık, adalet bakanlığı ve askerlik şubesi arasında tek bir süreç sonunda hızla sonuca ulaşması esas olan. Avrupa ölçeğinde ise, kamu kurumları arasında iletişim sisteminin iyi işlemesi gereken dört farklı yetki seviyesi var: yerel, bölgesel, ulusal ve ulusüstü, yani AB. Bu nedenle AB Komisyonu’nun bölgesel yardım fonlarının üçte bir kadarı e-devlet projelerine tahsis edilmekte.

ÖNCELİKLER

E-devletin Avrupa’da yaygınlaşması, e-Avrupa stratejisi çerçevesinde çok kapsamlı bir eylem planının ana hedefi. Avrupa Kamu İdareleri Ağı bu yönde gelişen bir kurumsal yapı. Birçok AB işbirliği programı da e-devlete ağırlık veriyor. Gündemde bir dizi öncelik var:

1. Fırsat eşitliği : Sanal ortama ulaşımın maliyeti ister istemez yeni bir sosyal dengesizliğin habercisi. Toplumda oluşabilecek bir ‘dijital uçurum’ riski karşısında önlem almak ve ufku geniş projeleri devreye sokmak gerekiyor. Bilgi teknolojilerini kalkınmakta olan bir ülke için lüks görerek, kalkınamama girdabında boğulmak, özellikle Türkiye gibi ülkeler için ciddi bir tehlike. Teknoloji cehaletine karşı en etkili çare ise, doğal olarak eğitim.

Altyapı da belirleyici bir etken. İnternete hızlı ulaşımın önkoşulu olan ‘genişbant’ şebekesiyle örmeli yurdu dört baştan. ‘Herkese ucuz bilgisayar’ politikalarının yanı sıra, kamuya açık yerlere yerleştirilecek internet kioskları, bugün Afrika’da bile gündemde. TBMM kulislerine de kurulan bu tip kioskların, postahane, alışveriş merkezi veya muhtarlık gibi ulaşım noktalarında vatandaşın da hizmetine sunulması gerekiyor. Ayrıca dijital televizyon ve cep telefonu gibi diğer araçlar da, internete ulaşımda birer seçenek oluşturuyorlar.

2. Güven : Vatandaş resmi işlerini internet üzerinden yaparken tam bir güven içinde olmalı. Bu güven teknolojiye, sistemin sorunsuz işletildiğine ve özel bilgilerinin korunduğuna dair soru işaretleri olmamasına bağlı. Bilgi teknolojileri devletin ‘büyük birader sizi gözlüyor’ mekanizmasına dönüşmemeli. Diğer önemli bir güven etkeni, gelişmekte olan dijital kimlik, imza ve ödeme sistemleri.

3. Kamu ihaleleri : Devlet kuruluşları Avrupa pazarında en önemli alıcı grubunu oluşturuyor. Kamu ihaleleri işlemleri her ülkede, değişik derecelerde de olsa, oldukça karmaşık. Pazarın ve rekabetin olabildiğince eşit koşullarda işlemesi için e-ihale iyi bir çözüm. Bu sayede önemli bir tasarruf hedeflemek de olası. Örneğin İrlanda gibi göreceli olarak küçük bir ülkede bile, devletin satın alımlarının internet ortamına aktarılması ile, beş yıl içinde 400 milyon euroluk bir kazanç hesaplanıyor. E-ihaleye geçişin ekonomik getirilerinin ötesinde, siyasi yararları da umut verici. Daha saydam, denetlenebilir ve yolsuzluğa karşı dayanıklı bir kamu ihalesi sistemi söz konusu.

4. Devlet reformu : Bilgi toplumunun kamu hizmetlerine etkisi yalnızca işlevsel değil. Teknolojik atılım paralelinde yapısal dönüşüm ve bürokrasi kültürü değişikliği kaçınılmaz. Vatandaşın internet kanalıyla devlet birimlerine ulaşmasından sonra, hattın öteki ucunda bürokrasinin bu yeni sisteme göre yeniden düzenlenmiş, eğitilmiş ve görevlendirilmiş olması gerek. Birimler arasında bilgi akışı, hizmet anlayışı ve sürekli mesleki eğitim gibi birçok açıdan, devletin radikal bir reform sürecine girdiği bir dönemdeyiz.

Türkiye e-devletleşmeli

Avrupa Birliği, ABD ile arasındaki bilgi toplumu açığını hızla kapatmakta. Evlerin yüzde 40’ı, işyerleri ve okulların yüzde 90’nı internete bağlı. Bunların yarısının 2005 yılına kadar geniş bant üzerinden olması sağlanacak. AB Komisyonu’nun üye ülkelerde e-devletin gelişimini izlediği araştırmalarda, İsveç ve İrlanda önde, Belçika ve Almanya ise en geride kalan ülkeler olarak dikkat çekiyor.

Bu sıralamalarda Türkiye henüz yok. Fakat demokratik reformlar ve Kıbrıs sorunlarını aştığımız noktada, müzakere sürecinde karşımızda yeni hedeflere doğru hızla ilerleyen bir AB bulacağız. Özel sektörü bilgi toplumuna kararlılıkla hazırlanan bir ülkede, devlet daha ne kadar yirminci yüzyıl alışkanlıklarını sürdürebilir? Türk devleti eninde sonunda yeni teknolojilerin açtığı yolda ilerleyecek elbette. Mevcut e-Türkiye stratejisi ve siyasi söylemlerin konuya olan duyarlılık katsayındaki artış birer umut kaynağı. TÜSİAD ve Türk Bilişim Vakfı’nın e-Türkiye ödülü girişimi bir çok başarı örneğini ortaya çıkartıyor (www.TBV.org.tr).

E-devlet tüm ülkelerin kapısını çalan çok önemli bir bürokratik, ekonomik ve demokratik hamle fırsatı. Umarız Ankara’dan aldığı yanıt “<>” olmaz.