Muğla Üniversitesi öğretim üyelerinden Yrd.Doç.Dr.Selahattin Bekmez ve Arş.Görevlisi Necla Ayas tarafından hazırlanan bu çalışmanın özgün başlığı “TÜRK TELEKOMUNİKASYON SEKTÖRÜNDE YENİ EKONOMİ VE REKABET: UYGULAMALI OYUN TEORİSİ YAKLAŞIMI” şeklindedir ve Rekabet Kurumu’nun bir toplantısında sunulmuştur.
Bu yazının önceki bölümlerini
- Türk Telekomünikasyon Sektöründe Rekabet – 1
- Türk Telekomünikasyon Sektöründe Rekabet – 2
- Türk Telekomünikasyon Sektöründe Rekabet – 3
- Türk Telekomünikasyon Sektöründe Rekabet – 4
- Türk Telekomünikasyon Sektöründe Rekabet – 5
başlıkları altında okuyabilirsiniz.
6- Model
Bu makalede kullanılanılan model Merto (2002) ve Voornevald ve Nouweland (2000) modellerinin bırlestırılmesı sonucunda elde edılmıstır. Oyun telekomunikasyon yatirimlarinin geri donusu olmayan yatirimlar olmasi hasebiyle firmalarin daha fazla arastirma yapmak zorunda olduklarini ve birden fazla gayeyi maksimize etmeye ugrasan modellerde optimum stratejilerin belirlenmesinde izlenecek yollari analiz etmektedir.
Geleneksel oyun teorisi varsayimlari bu makalede de geçerli sayılmaktadir. Şöyle ki: oyun rasyonel ve bencil firmalar ile duzenleyicilik görevini üstlenmis bir otorite arasında geçmektedir. Yatırımların nasıl ve hangi zamanda yapılması gerektiğini vurgulamaya calışan oyun kuramı, devleti regülasyon ve fiyatlama konusunda aktif bir oyuncu olarak dikkate alıyor. Devlet ekonomik faaliyetler konusunda pasif konumda bir oyuncu olarak lanse ediliyor.
Telekomunikasyon sektoru, son yillardaki gelisme ile dogal tekel varsayimlarindan uzaklasmaya baslamistir. Sirketler ortak bir proje uzerinde yogunlasiyor ve burada yapilan yatirimlar geri donusu olmayan yatirimlar (irreversible investment) olarak kabul ediliyor. Buna yatirim oyunu da denilmektedir.
Literaturde rekabet konusu gelllikle iki sekilde analiz edilmektedir. i) tam rekabet ve giris serbestisi ii) Oyun Teorisi (firma sayisi dissaldir)
Bir bolgede birden fazla sirketin yatirim yapma olasiligi olmadigini varsayalim. Bir baska deyisle bir sirketin belli bir bolgede yatirim yapmasi, diger sirktelerin ayni bolgede yatirim yapmalarini engelliyor. Yani yatirim yapacak olan sirket batik maliyetleri mutlaka yapmali. Burada oyun aslinda dinamik bir oyun olmasina ragmen doga itibariyle tek adimli (one step, one shot) oyunlarin dogurdugu sonuclari imite etmektedir.
Bu makalede bahis konusu olan telekomunikasyon hizmetine ozel sirketler nasil yatirim yapacak? Batik maliyeti ilk yapacak olan firma neye gore karar verecek ve pasif durumdaki regulator kendisi direct olarak mi yoksa piyasaya mi karar verme hakkini taniyacak?
Iste bu ve buna benzer diger sorularin cevabini vermek icin oncelikle oyunun nasil gerceklestigini ve bilginin simetrik veya asimetrik olarak nasil dagildigini iyi analiz etmek gerekiyor. Dogal olarak, simetrik ve/veya asimetrik bilgi varsayimlari oyunun sonuclarini da degistirecektir.
Surekli bir zaman diliminde sonsuz bir ufkun var oldugu varsayimi ile yola cikiyoruz. Piyasada n tane oyuncu olup, bir tek proje vardir. Proje degerlendirmesini rakip firmalar kendi iclerinde yaptiklari icin, her bir firmaya ifade ettigi deger de farkli olacaktir. Bu degerin her bir firma icin Brownian varsayimlari altinda geometric birer misyon oldugunu dusunelim (Brownian misyonu hakkinda genis bilgi icin bkz: Dixit ve Pindyck (1994)).
Brownina misyonunu zamana da bağımlı olarak su şekilde ifade edebiliriz:
Formul 1 deki ve sabit kaysayilari, t zamani ve zi ise standard Brownian misyonunu ifade etmektedir. Yatirimlarin “zaman”la gelistigi ve kara gectigi gozonune alindigindan Vi, ibaresi yatirimin degerini ifade etmektedir.Ornegin I fimasi t zamaninda yatirim yapmasi durumunda alacagi getiri Vi(t) seklinde ifade edilebilir. Fakat bu getiriyi elde edebilmesi icin Ii kadarlik bir sabit ve batik olan yatirimin mutlaka ve mutlaka yapilmasi gerekmektedir. Yatrimlarin, firmalarin riske karsi duyarsiz oldugu ve risksiz faiz oraninin “r” oldugu bir ortamda yapildigi varsayilmaktadir.
Oyun teorisindeki kurallar geregince, eger rakip firmain stratejileri kikkate alinmamasi durumunda I firmasinin optimum yatirima baslama noktasi (the trigger level) ViM, asagidaki sekilde ifade edilir.
Yukaridaki formulde
olacaktir. (Brownian misyonunda Beta’larin tanimi ve daha genis aciklamasi icin bkz: Dixit ve Pindyck, 1994).
Yukaridaki ifadeden de anlasilacagi uzere ’dir. Beta’nin birden buyuk veya bire esit olmasi su manaya gelmektedir: Proje degeri Vi ile batik yatirim arasindaki bosluk belli bir duzeye gelene kadar hiç bir firma yatırım yapmayacak ve o “belli” duzeye gelmesi durumunda da hemen, herhangi bir gecikmeye mahal vermeden yatirim yapilacaktir. Bunun sebebi yatirimlarin geri donulemez olmasi ve belirsizlik altinda yapilmasidir. Cunku firma geri donulemez (batik) bir yatirim yapmasi durumunda tum diger firmalarin yatirim yapma sansi ortadan kalkmakta ve yatirim duzeyleri otomatik olarak sifir olmaktadir.
Bu yazının “Simetrik Durumda Denge”in incelendiği devamını Türk Telekomünikasyon Sektöründe Rekabet – 7 başlığı altında okuyabilirsiniz.
Kaynak : 