1- GİRİŞ :
A) NOTERLİK MESLEĞİNİN TANIMI,
Türk hukukunda Noterlik bir kamu hizmeti olarak kabul edilerek, noterlerin görevlerinin neler olduğu pozitif düzenleme olarak ortaya konulmuştur. Bu bağlamda, 1512 sayılı Noterlik Kanunu 1. maddesinde “Noterlik bir kamu hizmetidir. Noterler hukuki güvenliği sağlamak ve anlaşmazlıkları önlemek için işlemleri belgelendirir ve kanunlarla verilen başka görevleri yaparlar”; ayrıca kanun’un 60. maddesinin 1. bendinde ” Yapılması kanunla başka bir makam, merci ve şahsa verilmemiş olan her nevi hukuki işlemleri bu kanun hükümlerine göre yapmak” hükmüyle noterlerin görevlerinin genel çerçevesinin çizildiği görülmektedir.
B) NOTERLİK MESLEĞİNİN TARİHÇESİ,
Bugünkü anlam ve işleviyle Noterlik kurumuna Tanzimat’tan önceki dönemde Osmanlı devletinde İslam hukukunun çok büyük ölçüde hakim olduğunu görmekteyiz. Bu bağlamda Noterlik de bu hukuk sistemine uygun olarak gelişmiştir. İslam hukukunun geçerli olduğu Tanzimat döneminde 1913 yılında Katib-i adil kanununun kabulü ile ilk kez Noterlik devlet himayesinde bir görev olmuştur. Cumhuriyet döneminde 29.04.1926 tarihinde Noterlik Kanunu olarak değiştirilen bu kanun modernleşen hukuk sistemimizle uyumlu bir hale getirilmiştir. 01.09.1938 tarihinde 3456 sayılı Noterlik Kanunu kabûl edilmiştir. Bu kanunun da zaman içinde çeşitli tarihlerde değiştirilmesi sonucunda halen yürürlükte bulunan 1512 sayılı Noterlik kanunu 05.05.1972 tarihinde kabul edilmiştir. Kanunun kabûl edildiği bu tarih her yıl geleneksel olarak Noter Bayramı olarak kutlanmaktadır.
C) GÜNÜMÜZDE NOTERLİK MESLEĞİ VE NOTERLİK İŞLEMLERİ:
Halen ülkemizde 15.09.2003 tarihi itibariyle (1251) Noterlik bulunmaktadır.
1.sınıfta (463), 2.sınıfta (363), 3.sınıfta (425) Noterimiz büyük bir özveri ile bu görevlerini yürütmektedirler. Ayrıca 174 halen Noterlik açılmamış ve Geçici Noter Yardımcılıklarının yürüttüğü ilçemiz mevcuttur. Bunlar da zaman içinde Adalet Bakanlığı tarafından gelir ve iş durumuna göre açılacaktır.
Halen Yüksek Adalet Bakanlığımıza müracaat etmiş ve Noterlik belgesi almış olanların sayısı 18.000 civarındadır.
1- ÜLKEMİZDE NOTERLİK KURUMUNUN DURUMU
Noterlik mesleğinin, ülkemizde Cumhuriyet kurulmadan önce Katib-i adillikten, günümüzün modern Noterliğine geçmesi kolay olmamıştır. 05.05.1972 yılında yürürlüğe giren 1512 sayılı Noterlik Kanunu ile Noterler gerçek anlamda modern Noterliğin kapısından ilk girişi yapmışlardır.
Günümüzde Türk Noterlerini, hızla küreselleşen dünyada, gerek Avrupa’da gerekse dünyadaki Noterlik meslekleri arasındaki saygın yerine oturtmak görevi ve misyonu beklemektedir. Bu bizim için kaçınılmaz bir tarihi görevdir.Noterler bu tarihi görevi nasıl yerine getireceklerdir?
Öncelikle tüm Noterlerimiz ve Noterlik çalışanları artık bilgisayar kullanmalı ve bilgisayar okur yazarı olmalı,internetin nimetlerinden faydalanmalı,noterliklerde ileride ülkemizde de kurulacak olan ELEKTRONİK NOTERLİK kurumu için gerekli teknolojik alt yapı ile donatılmalıdır.
Noterliklerde Toplam Kalite ile ilgili çalışmalar yakından izlenerek mesleğe uyarlanmalı,gerek çalışanların gerekse iş sahiplerinin memnuniyeti sağlanmalıdır.
Yani yönetişim ve bilişim ile ilgili konularda bilgisiz fikir sahibi olunamayacağı ve bunun olmazsa olmaz olduğu gerçeğini tüm noterlerimizin ve çalışanlarının anlaması şarttır. Aksi halde bir çok Noterin önümüzdeki yıllarda çok hızla esecek olan değişim rüzgarından zarar görmeleri olasılığı çok yüksektir.
Bu arada bir Kalite dergisinde okuduğum çok önemli bir sözü burada aktarmak istiyorum;
“Değişim sürecinde, geçmişte çalışanlara bildikleri şeyler için değer verilirdi. Günümüzde, öğrenebilme yetenekleri ve kuruluşa kazandıracakları yeni bilgiler için değer verilmektedir. Sürekli iyileştirme süreci, başkalarından öğrenmek, öğrenilenleri kendi kuruluşuna uyarlamak, iş sahibi istek ve beklentilerini karşılamak, gelecekteki beklentilerini de sağlayabilmek için önlem almak, mesleğin gelecekte kalıcı olabilmesi için gerekli bir süreçtir.”
İşte günümüzde Noterlik mesleği için ve tüm meslekler içinde aynı süreç kaçınılmazdır ve bu noktada gelişen bilişim teknolojileri bize en büyük avantajı sağlayacaktır.
2) 21.YÜZYILDA NOTERLİĞİN VİZYONU VE NOTER OTOMASYON PROJESİ (NOTOP)
Türkiye’nin 21.yüzyıla daha güçlü ve daha geniş bir vizyonla girebilmesinde tüm Noterliklerin, Noterlerin, Noterlik çalışanlarının, Noterlik Kanununun ve yönetmeliğinin acilen gelişen teknolojilere paralel ve toplam kalite anlayışına uygun yapılandırılması artık kaçınılmaz bir zorunluluktur.
Bu konuda hazırlanan yasa taslağımız Yasa hazırlama Komisyonunda görüşülmüş olup yakında son şekli verilecek ve Meclis gündemine alınacaktır ümidini taşıyoruz. Yasa taslağında eksik olan husus bu yasada Elektronik Noterlik konusuna hiç yer verilmemiş olmasıdır. Bu eksikliğinde yasa son kez Komisyonda görüşülürken ele alınması yakında çıkacağı beklenen Elektronik imza yasası sonunda oluşacak yeni uygulamada çıkacak sorunlara karşı önlem alınması gerekir.
ARGE Komisyonumuzun yaptığı çalışma ile NOTOP adını verdiğimiz “Noterlik Otomasyon Projesi” ile tüm Noterliklerin en kısa zamanda bilgisayarlaşma sürecini tamamlayarak İnternet ve intranet sistemlerinin kurulması, elektronik posta ile Birliğin, Odaların ve noterlerin bir birleri ile diğer tüm kamu ve özel kuruluşları ile 1512 sayılı Noterlik Kanununun elverdiği ölçüler içinde şimdilik Noterliklerimizden ve Odalarımızdan başlamak üzere bilgi ve belge alışverişi yapabilmeli, karşılıklı internet üzerinden acil hallerde görüş alınabilmeli, gelişmiş telekonferans teknolojileri sayesinde Türkiye Noterler Birliği ile Noter Odaları ve Noterler arasında sürekli bir iletişim köprüsü kurulmalıdır. Noterlerin bazı işlemleri karşılıklı olarak doğrulatmada ve birbirlerini bazı konularda uyarmakta bu yöntem kullanılmalıdır.Azledilen vekaletnamelerin hemen ilgili kurumlar tarafından kontrol edilmesini sağlayacak Azil Bilgi Bankası ve Noter Bilgi Bankaları kurulmalıdır.
Noterler anında kimlik bilgileri için İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğüne, İşlem sahiplerinin vergi daireleri ile ilgili işi için Maliye Bakanlığı Gelirler Genel Müdürlüğüne, Tapu ile ilgili işlemler için Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğünün ana bilgisayarlarından, Emniyet Genel Müdürlüğünden araçlar ile ilgili her türlü bilgiye kendilerine verilecek bir şifre ile anında ulaşıp gerekli gizli olmayan bilgilere ulaşabilmelidir. Böylece işlemlerin daha hızlı ve daha sağlıklı olarak yapılabilmesi sağlanmalıdır.
Ayrıca Noterliklerimizin yeni döneme hazırlanarak yakın zamanda internet üzerinden ve gelişmiş serverler vasıtasıyla sayısal ortamda işlem yapılabilecek şekilde yeniden yapılanma süreçlerini hızlandırmaları gerekmektedir.
Elektronik imzanın kullanılmasına elverişli, bilgi alışverişi ve evrakların anında görülmesi, kontrolü ve transferini sağlayacak şekilde yeniden gerçekleştirilecek teknolojik, hukuki ve idari düzenlemeleri yapması için uygun bir çalışma anlayışını tüm Noterlere ve çalışanlarına bir an önce kavratmak hayati önemi haizdir.
Noterler Birliği yönetimi olarak bu anlamda çok hızlı bir şekilde hareket edilmekte ve en kısa zamanda tüm Noterlerimizin bilgisayarlaşması, internete bağlanması, elektronik arşiv sistemlerinin kurulması,dijital imza anahtarlarını kullanmaları sağlanarak bilgi ve belgeleri birbirlerine en sağlıklı şekilde iletmeleri sağlanacaktır. İşte böylece önce teknolojik anlamda alt yapının tamamlanması daha sonra öncelikle büyük kentlerimizde olmak üzere pilot Elektronik Noterliklerin kurulması için gerekli yasal değişiklikler hemen yapılmalıdır.
Dünyanın bir çok ülkesinde kurulmuş bulunan ve dünyada hızla gelişen elektronik ticaret için muhakkak gerekli olan elektronik noterlik ve sayısal imza ile birlikte kurulması zorunlu olan üçüncü güvenilir kişi (onay kurumunun) ülkemizde de bir an önce kurulması ve bunun pilot çalışmaları için gerekli yasal düzenlemenin yapılması gereklidir.
Noterler Birliği ülkemizin en önemli güven kurumlarından biri olarak Elektronik imza onaylama kurumu olarak görev yapmalıdır.Bu konuda gerekli teknolojik alt yapımız bitmekte olup yakında tüm Noterlerimize dijital imza anahtarları onaylanarak kendi iç çalışma düzenimizde bu uygulamayı başlatmayı planlıyoruz.Tabii bu sadece bizim kurumumuz açısında geçerli olup Uluslar arası anlamda geçerliliği tanınmış bir Sertifikasyon makamı tarafından onaylanmadığı için lokal bir hizmet olarak kalacaktır.
3- NOTERLER ve ELEKTRONİK İŞLEMLER
a) NOTERLİK ve SİSTEMLER
Bir serbest meslek olmakla birlikte kamu hizmeti işlevi olan noterlik, kavram olarak; eski Roma’da yazıcılık yapıp, not tutanlar için kullanılan notarius kelimesinden gelmektedir.
Düzenleme ve onaylama şeklinde işlemler yaparak, işlemlere resmîyet kazandıran noterlerin bu işlevi Kıta Avrupa Hukuk Sistemleri ile İngiliz ve ABD Sistemleri arasında farklılık göstermektedir.
Kıta Avrupa Hukuk Sisteminde, Roma döneminin hemen ardından mahkemelerde, mahkeme hükmünü belgelere basma görevi üstlenen noterler; Rönesans döneminde mahkemelerden ayrılmış, toplumun itimat ettiği kişiler haline gelmişlerdir. Bu sistemde noterler hem işlemle ilgili düzenlemeyi sistemin gereklerine uygun şekilde yapma, hem de onaylama vs. yetkilerini haizdir.
ABD sisteminde ise (Louisiana eyaleti dışında) noterlerin düzenleme şeklinde işlem yapma yetkisi bulunmamaktadır. Bu sistemde noter; yazılı bir sözleşmeye imza atanın kimliğini belirlemekte, bu kişiye imzasını, sözleşmenin içeriğini bilerek attığını teyit ettirmekte, sözleşmenin değiştirilmeden orijinalliğini korumak için kendi mührü ve imzasını sözleşmeye koymakta ve o doküman için bu sözleşmenin olduğunu doğrulamaktadır .
b) AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ
ABD’nin 30 Haziran 2000 tarihinde yürürlüğe giren Federal Elektronik İmza Kanunundan önce; bir ulusal komisyon, özel sektör ve ABD Barosu tarafından hazırlanan Ulusal Elektronik İşlemler Kanun (UETA) taslağı; elektronik imza ve elektronik sözleşmelerin yasallığını kabul etmişti . İşte bu yasal düzenlemelerin ışığı altında bazı eyaletler, elektronik noter statüsünü, kendi eyalet kanunlarında özel olarak düzenlemeye başladılar.Florida ve Kaliforniya Noterlik Kanunları bu konuda özel hükümler taşıyan ilk Noterlik Kanunlarıdır.
1 Ocak 2000 tarihinde yürürlüğe giren Kaliforniya Noterler Kanunun 1631.11. maddesi “ELEKTRONİK NOTERLİK” başlığını taşımaktadır. Madde; bir elektronik imzanın noter tarafından onaylanmasının gerekli olduğu durumlarda bu işlemin noterin elektronik imzası ile yapılacağını öngörmektedir. Kanunun 1631.12. maddesi ise elektronik kayıtlar ve muhafazası ile ilgili hükümler içermektedir .
1 Ocak 1999 tarihinde yürürlüğe giren Florida Noterlik Kanunu, elektronik noterliği 117.20. maddesinde düzenlemektedir. Maddeye göre, elektronik noter işlemleri yapmak isteyen bir noter önce bir belgelendirme merciinden kendi açık imzası ile ilgili bir sertifika almaktadır. Noter daha sonra noterlerin bağlı olduğu devlet bakanından, elektronik noterlik işlemlerini yürütebilmek için izin istemekte ve ancak bu izin geldikten sonra, elektronik işlemlerde kendi dijital imzası ile elektronik noterlik yapabilmektedir . Elektronik notere, kendisinin gizli imzasının çalınması halinde; bu durumu derhal ilgili Devlet Bakanlığına bildirmek ve Belgelendirme Merciine de sertifikasının iptali için başvurmak zorunluluğu getirilmiştir. Noter ayrıca, yapmış olduğu tüm bu işlemleri tarih, zaman, işlem tipi, doküman numarası, dokümanı imzalayanın adı, adresi, imzasını içerecek şekilde 5 yıl süreyle bir kayıt üzerinde tutmak durumdadır.
Amerikan Ulusal Noterler Birliği, elektronik noterlik icra etmek yetkisinin geleneksel noterler dışında kimseye verilmemesi gereğinin altını çizmektedir. Birlik ayrıca, elektronik noterin bu sıfatı almadan önce ek bir eğitimden geçirilmesini ve iznin belirli dönemler çerçevesinde yenilenmesini; ek bir sigortanın yaptırılmasını; işlemlerden alınacak ücretin de, bu işlem için gerekli alt yapı ve eğitim hususlarının gözetilerek tatmin edici bir seviyede saptanmasını önermektedir .
Amerikan Barolar Birliği ise “Cyber Notary” başlığı altında yaptığı öneride; sanal noterin, gerekli alt yapı ve uzman personele sahip olması halinde, elektronik noterlik işlemlerinin yanısıra, açık imzaların tevdi edildiği belgelendirme mercii olarak da görev yapabileceğini belirtmiştir .Bu çerçevede imza konusunda, elektronik imzaların gerektirdiği teknik (güvenlikle ilgili standartların kullanımı, bunların kullanım süresi v.s.) ve idarî (belgelendirme mercileri gibi) ihtiyaçları karşılayıcı bir yasal düzenleme yapılarak mekanizmanın işleyişinin yasal bir zemine oturtulması gerekmektedir.
4- ELEKTRONİK NOTERLİK
A- Kavram ve Uygulama Şekli
Elektronik noterlik kavramı iki değişik anlamda kullanılmaktadır. Bunlardan ilki kâğıda dayalı mevcut noterlik hizmetlerinin elektronik dokümanları da kapsayacak şekilde ifasıdır. Bu tanım çerçevesinde aslî olan husus elektronik noterlik hizmetinin de “noterler” tarafından icrasıdır.
“Elektronik noterlik” internet sayfalarında oldukça geniş bir ikinci anlamda daha kullanılmaktadır. Bu kullanımda, teknik donanımı haiz bir özel şirketin , zaman damgası vurarak veri muhafaza hizmeti vermesi kastedilmektedir.
Hukukî açıdan yerinde olan ve bu tebliğde de kastedilen; noterler tarafından verilecek olan “elektronik noterlik” hizmetidir.Bir noterin, dijital imza esasına dayalı bir sistemde, aşağıdaki faaliyetleri ilke olarak elektronik biçimde yapabileceği düşünülmektedir:
a- Elektronik tarih damgası vurma
Noter, elektronik bir belgeye zaman ve tarih damgası ve kendi dijital imzasını koyabilir.
b- Elektronik olarak düzenleme şeklinde belge hazırlamak
Noter, sözleşme yapmak isteyen tarafların dijital kimliklerini tespit ettikten sonra; bunu elektronik ortamda hazırlayıp bu hususla ilgili saptamayı ve kendi dijital imzasını bu elektronik dokümana iliştirebilir.
c- Elektronik olarak dışarıda hazırlanarak gönderilen dokümanlardaki elektronik imza ve tarihi onaylamak
Noter bu işlemi yaparken; Belgelendirme merciinden, doküman üzerindeki kişinin açık anahtarını sorarak, dokümanın şifresini çözdüğünden; dokümandaki imzanın doğruluğunu da denetlemiş olmaktadır.
d- Noter elektronik dokümanları muhafaza edebilir, bunların varlığını ve içeriğini istendiğinde elektronik olarak belgelendirebilir
Tüm bunlar bir noterin, bu sistem için gerekli yazılım, bilgisayar donanımı ve bu konuda eğitilmiş personele sahip olmasını gerektirmektedir. Bu alt yapıya sahip herhangi bir noter, elektronik noterlik görevini üstlenebileceği gibi; özel olarak belirli yerlerde elektronik noterler de kurulabilir. Bu husus tamamen ülkenin alt yapısı ve ihtiyaçları çerçevesinde kararlaştırabileceği bir konudur.
Kuşkusuz bu konuda önce yasal düzenlemelerde bir değişiklik yapılması ve hangi işlemlerin elektronik noterlik işlemi ile yapılabileceğinin bu düzenlemede açıkça sayılması yararlı olacaktır. Bir elektronik noterlik sürecinin oluşması da başta fikri mülkiyet hakları olmak üzere çeşitli hakların korunması açısından kaçınılmazdır. Benzer şekilde bu yıl içinde çıkacağı beklenen elektronik imzanın geçerli kılınması ve bu uygulamanın Noterliklerde ne şekilde uygulanacağına dair düzenlemelerin yapılması gerekmektedir.
Bu nedenle E Avrupa + çalışmaları ülkemizce de kabul edilen ve artık bir devlet politikası haline gelmiş bulunan, kaçınılmaz olarak ülkemizin gündemine girmiş olan E devlet çalışmalarında ,e dönüşüm seferberliğinde Türk Noterleri, Elektronik Noterlik uygulamaları ile muhakkak yer alacaktır..Bu E Türkiye’nin gerçekleşmesinde çok önemli bir kilometre taşıdır.Bundan kaçınılması düşünülemez.
Geçtiğimiz yıl yapılan 1.Bilişim Şurasına bu konuda verdiğim tebliğin kabul görmesi bu görüşümü doğrular niteliktedir.Daha sonra yapılan 19.ve 20. TBD Bilişim Kurultayları,İnternet Konferansları ile son kez İstanbul’da yapılan Bilişim 03,Bilişim Zirvesi ve CEBİT Fuarında oluşan ortak akıl ile öncelikle elektronik imza ve buna bağlı olarak Ülkemizde artık Elektronik Noterliklerin kurulması talepleri gerek bir çok sektör temsilcisi gerekse Sayın Ulaştırma Bakanımız Binali Yıldırım’ın E Devlet ile ilgili yayınlanan bir derginin önsözündeki beyanatlarından açıkça öğrenilmiştir.
Devlet Planlama Teşkilatı tarafından yayınlanmış E dönüşüm (Kısa Dönem Eylem Planı)projesi içinde takvim verilerek önerilen bir çok yasanın çıkması ile ülkemiz layık olduğu çağdaş dünyadaki yerini muhakkak alacak ve Noterlerimiz yakında oluşacağını ümit ettiğimiz E Türkiye Cumhuriyeti içinde en önemli yapı taşlarından biri olarak tarihi görevlerini kısa zamanda gerçekleştireceklerdir.
Bkz. YILMAZ, E.; Avrupa Birliğine Giriş Sürecinde Noterliğin Sorunları, 21.3.1999 İstanbul, sh.6, http://www.noterlerbirliği.org.tr./
Günümüzdeki noterliğe benzer işlemler aslında notarius’lar tarafından değil; yine eski Roma’da tabellio denilen ve alışveriş yerleri ile forumlarda dükkanı bulunup, meslekî tavsiyelerde bulunan kişilerce icra edilmiştir. Daha sonra vasiyetname ve satış işlemlerini düzenleyip, kayıtlarını tutan bu kişiler, yazma işlemleri için notariuslar istihdam edince, bu kelime kendileri için de kullanılmaya başlanmış ve günümüze kadar gelmiştir. Bkz. THAW, Deborah; The Notaries Office and Its Impact in the 21. Century, 15 July 2000 North Carolina sh.3, http://www.prijtf.org
THAW, D.; a.g.m., sh.5.
MANN-ECKERT-KNIGHT; a.g.e., sh.105.
Bkz. http://www.ss.ca.gov/business/notary.
Günümüzdeki noterliğe benzer işlemler aslında notarius’lar tarafından değil; yine eski Roma’da tabellio denilen ve alışveriş yerleri ile forumlarda dükkanı bulunup, meslekî tavsiyelerde bulunan kişilerce icra edilmiştir. Daha sonra vasiyetname ve satış işlemlerini düzenleyip, kayıtlarını tutan bu kişiler, yazma işlemleri için notariuslar istihdam edince, bu kelime kendileri için de kullanılmaya başlanmış ve günümüze kadar gelmiştir. Bkz. THAW, Deborah; The Notaries Office and Its Impact in the 21. Century, 15 July 2000 North Carolina sh.3, http://www.prijtf.org
THAW, D.; a.g.m., sh.5.
MANN-ECKERT-KNIGHT; a.g.e., sh.105.
Bkz. http://www.ss.ca.gov/business/notary.
Bkz. http://www.eog.state.fl.us
THAW, D.; a.g.m., sh.5.
MANN-ECKERT-KNIGHT; a.g.e., sh.105.
Bkz. http://www.ss.ca.gov/business/notary.
Bkz. http://www.eog.state.fl.us
Bkz. THAW, D.; a.g.m., sh.14-17.
Bkz. BARASSI, T. Sedgwick; The CyberNotary: Public Key Registration and Certification and Authentication of International Legal Transactions, http://www.aba.us/cybernote.htm
Avusturya’nın Mayıs 2000 tarihli Elektronik İmza Kanunu ve Yönetmeliği’nde olduğu gibi.
Kavram ve uygulama şekli ile ilgili olarak bkz. Report on the Legal System of Electronic Commerce, Electronic Notarization System, 31.3.1998, http://www.moj.go.jp/ENGLISH/CIAB/ciab-18.htm
Verisign gibi. Bkz. http://www.verisign.com/ Zaman damgası vurma ve veri muhafazası hizmeti veren bu tür özel şirketlerin bu faaliyetlerinin muhakkak yasal olarak düzenlenmesine ihtiyaç bulunmaktadır.
* Orhan Turan, Mersin 3.Noteri ve Türkiye Noterler Birliği Yönetim Kurulu Üyesidir.
Kaynak : 