Türk Cumhuriyetleri Arasında Ortak Dil – Ortak Lehçe

2000 yılında ülkemiz ile Türk Cumhuriyetleri arasındaki ticari ve ekonomik ilişkileri artırmak başta e-ticaret olmak üzere bilişim alanında iş birliği sağlamak ve bu alanda yönlendirici ve özendirici çalışmalar yapmak üzere Dış Ticaret Müsteşarlığı bünyesinde kurulan bir çalışma grubu bulunuyor. Türk Cumhuriyetleri Bilgi Teknolojileri Çalışma Grubu (TCBTÇG) adı verilen bu çalışma grubu Sami DÖNMEZ başkanlığında; kamu ve özel sektör, üniversiteler ve bilişim sivil toplum örgütlerinden ilgili uzmanların katılımıyla oluşturuldu.

Çalışma grubunda DTM uzmanlarının yanısıra Türkiye Bilişim Derneği-TBD, Türkiye Bilişim Vakfı-TBV, Türkiye Zeka Vakfı-TZV, Türk Telefon, Türkiye Telekomünikasyon Kurumu, KOSGEB, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türk Dil Kurumu-TDK, Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı-TİKA, Türksat Uydu Haberleşme ve Kablo TV İşletme A.Ş-TÜRKSAT gibi kuruluş ve üniversitelerden temsilciler bulunuyor.

TCBTÇG kurulduğu tarihten günümüze kadar çalışmalarını başarılı bir şekilde çalışmalarını sürdürüyor. 2001 yılından itibaren her yıl Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan ile ülkemizden uzmanların katılımıyla düzenlenen Türk Cumhuriyetleri Ekonomi ve Bilişim iş birliği forumları düzenleniyor. Bunlar sırasıyla;

• İlk forum 24-26 Ekim 2001,
• İkinci forum 14-17 Ekim 2002,
• Üçüncü forum 4-5 Eylül 2003, tarihleri arasında İstanbul’da,
• Dördüncü forum 15-17 Aralık 2004 tarihleri arasında Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de,
• Beşinci forum 12-15 Ekim 2005 tarihleri arasında Kazakistan’ın Türkistan kentinde gerçekleştirildi.

Bu forumlarda ortak iş birliği arayışları yanısıra, Türkiye’de bazı projeler tanıtılarak, bu projelerin bu ülkelerde kullanımı teşvik edildi. ÖSYM, Vergi, Gümrük, Mernis vb. kamuya ait projelerin yanı sıra özel sektörce geliştirilen pek çok projenin de tanıtımı bu toplantılarda gerçekleştirildi.

Ayrıca, ülkelerin internet erişimlerinin Türkiye uyduları üzerinden gerçekleştirilmesi ve her ülkenin e-ticaret, e-eğitim, e-sağlık alanında iş birliği yapması ortak e-ülke oluşumunun tekbir ana kapı üzerinden yapılmasını sağlamak için çalışmalar yapılıyor.

Çalışma grubunda kardeş ülkelerle yapılan çalışmalarda en çok sıkıntı çekilen konunun, ülke dillerinin kökünün Türkçe olmasına karşın lehçe farklılıklarından ötürü delegelerin Türkçe olarak anlaşamadıkları olduğu görüldü. Bu sorunu çözmek için Azerbaycan’da ve Kazakistan’da yapılan toplantılarda“Ortak Dil ve Kültür” oluşturulmasına karar verildi ve aşağıdaki ilkelerde fikir birliğine varıldı.

1. Türk dünyasında ortak iletişim dilinin kurulması için öncelikle Türk lehçelerinde terim birliğine gidilmesi,
2. Bölge ülkeleri arasında ortak bir iletişim dilinin oluşturulması yolunda öncelikle çeşitli lehçelerdeki ortak söz varlıklarının ortaya çıkarılması,
3. Akraba dillerde yazılmış metinlerin bir dilden diğer bir dile çevrilmesinin, çeviri yazılımı yerine aktarma yazılımıyla gerçekleştirilmesi,
4. Türkiye Türkçesiyle Azeri, Kırgız, Kazak, Özbek ve Türkmen dilleri arasında otomatik çeviri konusunun çeşitli açılardan olumlu ve yararlı sonuçlar doğurabilecek bir projeye dönüştürülmesi,
5. Dil ve bilişim konusundaki ortak çalışmalar için bir merkez kurulması,
6. Bölge ülkelerinde yapılmış ve yapılmakta olan sözlük çalışmalarının uzmanlardan oluşarak bir toplantıda ele alınması ve ortak bir sözlük hazırlanması,

konuları ortak fikirler olarak ortaya çıktı. Ortak fikir ve kararları hayata geçirmek için; Türk Dil Kurumu ve Türkiye Bilişim Derneğinin katılımıyla Türkiye’de bu konuda çalışma yapan akademisyenler ve diğer uzmanlar davet edilerek ilki 14 Mayıs 2005 günü Ankara’da Bilgisayar Destekli Dil Bilim Çalıştayı düzenlenerek Türkiye’deki çalışmalar incelendi.

Ayrıca, Türk Dil Kurumu bünyesinde bir çalışma grubu “Türk Dünyası Bilgisayar Destekli Dil Bilim Çalışma Grubu” adıyla kuruldu. Çalışma Grubunun başkanlığını TDK Başkanı Prof.Dr.Şükrü Halûk Akalın, yardımcılığını Necdet KESMEZ yapıyor.

İstanbul Teknik Üniversitesinin ev sahipliğini yaptığı ve Dış Ticaret Müsteşarlığı ve TBD’ nin desteklediği 2inci Bilgisayar Destekli Dil Bilim Çalıştayı bu çalışma grubu tarafından 9–10 Haziran 2006 günlerinde İstanbul’da düzenlendi. Çalıştaylar sonucu;

1. Bilgisayar destekli dil bilimi alanında yürütülmekte olan çalışmaların birkaç üniversite ile ve genellikle de bu üniversitelerin bilişimle ilgili bölümleri ile sınırlı kaldığı görülmektedir. Çalışmaların daha da yaygınlaşması için bilgisayar destekli dil bilimi alanında çalışma yapan veya bu alana ilgi duyan kişileri kapsayacak bir haberleşme listesinin oluşturulması,
2. Bilgisayar destekli dil bilimi alanında birkaç üniversitede başlamış olan çalışmalarda şimdiden çok güzel sonuçlar alındığı memnuniyetle görülmüş olmakla beraber, gerek bu alandaki kuramsal çalışmalara ivme kazandırmak açısından ve gerek bu kuramsal çalışmaların;
   a.sözlükler hazırlanması,
   b.bilgisayarlı çeviri yazılımları geliştirilmesi,
   c.metin sınıflandırma,
   d.sözcüklerin kullanım sıklığının saptanması,
   e.dil eğitimi uygulamalarında kullanılması için Türkçe söz varlığını tam olarak örnekleyebilecek Türkiye Türkçesi Derlemi’ne gereksinim duyulduğu

   konuları saptandı. Bu bakımdan Türk Dil Kurumu, Millî Eğitim Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜBİTAK ve üniversiteler başta olmak üzere ilgili bütün kamu ve özel kurum ve kuruluşların katılımı ve desteği ile ortak bir girişim başlatılmasına, bu amaçla Türk Dil Kurumunda bir toplantı yapılması,

3. Bilgisayarlı çeviri alanında İstanbul Teknik Üniversitesinde Türkiye Türkçesi ile Türkmence için, Bilkent Üniversitesinde ise Türkiye Türkçesi ile Tatarca için geliştirilmekte olan yazılımların, bilimsel yetkinlik ve ekonomik olurluk açısından uygulamaya konulabileceği,
4. Çalıştayda, bilgisayar destekli dil bilimi alanında çalışanların bir araya gelmesine ve yürütülmekte olan çalışmalar hakkında bilgi ve görüş alışverişinde bulunulmasına fırsat verilmiş olması dikkate alınarak bu tür etkinliklerin sürekli olması,
5. Başta Türk Dil Kurumu olmak üzere çeşitli üniversitelerde elektronik sözlükler konusunda çalışmalar yapılmakta olduğu, özellikle Türk Dil Kurumu tarafından veri tabanı hazırlanmış olan Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri ve Şiveleri Sözlüğü’nün Ahmet Yesevi Üniversitesinin katkıları ile Genel Ağ (İnternet) ortamına aktarılması işinin bitirilmek üzere olduğu görülmüştür. Diğer Türk lehçelerinde de çeşitli alanlarda elektronik sözlük hazırlanması için girişimlerde bulunulması,
6. Telif hakları konusunun derlem çalışmalarında zaman zaman önemli bir engel oluşturduğu görülmektedir. Bu bakımdan derlem oluşturma konusunda telif haklarıyla ilgili hukuksal düzenlemelerin vakit geçirilmeden incelenmesine ve gerekiyorsa bu konuda yeni düzenlemeler yapılması için öneriler geliştirilmesi,
7. Bu yıl Kasım ayında Kırgızistan’da Manas Üniversitesinin ev sahipliğinde yapılacak olan VI. Türk Dünyası Ekonomi, Dil ve Bilişim Forumu çerçevesinde, daha önce Ahmet Yesevi Üniversitesinde de yapıldığı gibi Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesinde Türk Dünyası Bilgisayar Destekli Dil Bilimi Araştırma Merkezi kurulması için öneride bulunulması,
   Benimsendi.

TCBT-ÇG’nun bu yıl 14-19 Kasım tarihlerinde Kırgızistan’ın Başkent’i Bişkek’de gerçekleştireceği VI. TÜRK DÜNYASI EKONOMİ, DİL VE BİLİŞİM FORUMU’unda kardeş ülkelerle çalıştaylarda alınan sonuçların hayata geçirilebilmesi için çalışmalarına devam ediyor.

Çalışma Grubunun 2006 yılı programında; www.tubis.org.tr çalışma grubunun internet sitesinin tüm işlevleriyle çalışır durumda tutulması,

1. TÜRK DÜNYASI EKONOMİ ve BİLİŞİM FORUMU (12-15 Ekim 2005 Kazakistan) bildiri kitabının basılması,
2. TCBTÇG Proje Grubunca hazırlanmakta olan Türk Cumhuriyetlerine Yönelik Bilişim Projeleri ayrıntılı halde kitap olarak basılması,
3. VI. TÜRK DÜNYASI EKONOMİ, DİL VE BİLİŞİM FORUMU’nun Kırgızistan’da yapılması,
4. Türk Dil Kurumu Başkanlığı bünyesinde kurulmuş olan TÜRK DÜNYASI BİLGİSAYAR DESTEKLİ DİL BİLİMİ ÇALIŞMA GRUBU’nun çalışmalarının desteklenmesi,
5. Dış Ticaret Müsteşarlığı’nca yapılması düşünülen TÜRK CUMHURİYETLERİ EKONOMİK EĞİTİM ve UYUM Projesinin gerçekleşmesi çalışmalarının desteklenmesi,
6. TÜRK CUMHURİYETLERİ E – ÖĞRENME HİZMETLERİ MÜTEŞEBBİS PİLOT UYGULAMA Projesinin gerçekleştirilmesine çalışılması,
7. TÜRK DÜNYASI ORTAK KÜLTÜR MİRASI’nın Elektronik ortama aktarılması çalışmaları destelenmesi,
8. Türk Dil Kurumu Başkanlığınca yürütülen KARŞILAŞTIRMALI TÜRK LEHÇELERİ Sözlüğü ( 20 Lehçeli) Projesinin gerçekleştirilmesi çalışmaları desteklenmesi,
9. 1992 yılında Kültür Bakanlığınca yayınlanan TÜRK LEHÇELERİ SÖZLÜĞÜ’NÜN elektronik ortama alınması,
10. Kazakistan’daki Hoca Ahmet Yesevi Uluslar Arası Türk – Kazak Üniversitesinde kurulmakta bulunan TÜRK DÜNYASI BİLGİSAYAR DESTEKLİ DİL BİLİMİ ARAŞTIRMALARI MERKEZİ (AYÜ – TÜBİDDAM ) çalışmaları desteklenmesi,
11. TÜRKSAT UYDU A.Ş.’nin uydularımızı kullandırmaya yönelik çalışmaları desteklenmesi,

Bulunuyor. Çalışma grubunun ayrıntılı çalışmaları www.dtm.gov.tr/turkcumhuriyetleri/turkcum.htm internet sayfasında bulunuyor.