Opera tarayıcı, Avrupa genelinde günlük aktif iOS kullanıcılarında, ekim sonu itibariyle 1 yılda, %88’lik artış gördüğünü, bunun kısmen DMA tarafından zorunlu kılınan değişikliklerden kaynaklandığını raporladı.
Tarayıcı (browser) dediğimiz yazılımlar, internetin altyapı taşlarından birisidir. İnternetteki haber, oyun, eğlence, e-ticaret vsvs içeriklere giriş kapısıdır. Bir kaç markasını sayalım; Google Chrome, Apple Safari, Mozilla Vakfının Firefox’u örnekler arasında.
2022 yılında, Avrupa’da çok büyük –ve geneli Amerikalı olan– online platformlar (VLOP) için konulan DMA kurallarında zorunlu kılınan “tarayıcı seçimi” ekranı sayesinde AB kullanıcıları iOS ve Android işletim sistemi taşıyan cep telefonlarında tarayıcı seçimi yapabiliyor. İşte bu kapsamda büyüme raporlanıyor. Hatta Fransa gibi bazı “kilit pazarlarda” büyüme 5 kata kadar olmuş. Opera, Norveç yani Avrupa merkezli bir tarayıcı markası. Ancak 2016’da Pekin merkezli Çin firması Kunlun’a satıldı.
Düzenleyiciler Pazarı Etkileyebilecek Güçte. Örnek; DMA
iOS kullanıcı sayısındaki artış, DMA’nın gerçek ve ölçülebilir pazar etkisini gösteriyor. Büyük firmaların tekele zorlayan davranışlarına getirilen sınırlamalar, kullanıcı davranışını değiştirebiliyor. Bu özellikle “varsayılan tarayıcı” değiştirmenin zor olduğu iOS için bile meydana gelmiş. Yani düzenleyicilerin getireceği kurallar önemli. Pazarı şekillendirebiliyor.
Opera tarafından açıklanan veri kıymetli. Çünkü, Chrome’a ve Safari’ye nazaran, daha küçük ve rakip bir tarayıcı olan Opera için, düzenleyicinin yol açabildiğini ve dev şirketlerin kapladığı pazarın değiştirilebildiğini gösteriyor. Ülkelerde daha zengin bir teknoloji ekosistemi yapısındaki piyasa oluşumu için, çok farklı girişimler ve istihdam yaratabilmek için DMA gibi düzenleyici değişikliklerin, daha küçük firmaların yani alternatif platformların ivme kazanmasını sağlayabileceği ve bunun rekabet, platform gücü, dijital altyapı ve kullanıcı seçimi üzerinde etkileri olabileceği anlamına geliyor.
Tarayıcı seçimi, kullanıcının internet üzerinden yolunu tanımlamak açısından önemli. Tarayıcı seçme olanağı, kullanıcıların web’e nasıl eriştiğini ve dolayısıyla reklam gelirlerini, veri akışlarını, kullanıcı takibini ve dolaylı olarak altyapı değer zincirini yani analiz, reklam teknolojisi, içerik dağıtım ağı, mobil veri vs etkiler.
Düzenlemeler nedeniyle tarayıcı kullanımı artış kaydedebiliyorsa, diğer altyapı katmanları yani mobil işletim sistemi, varsayılan uygulamalar, telekomünikasyon hizmetleri de benzer gelişmeleri gösterebilir.
Diğer yandan kullanıcıların tarayıcısını seçme olanağı, telekom operatörlerine de bazı olanaklar da sunabilir. Bir tarayıcının kullanıcı sayısı artarsa, telekom operatörleri trafik modellerini değiştirebilir örneğin, daha fazla şifreli trafik, daha fazla alternatif yönlendirme, yeni kullanıcı davranışları ve dolayısıyla kapasite planlaması yapılabilir. İçerik sağlayıcılarıyla yapılan anlaşmalar ve içerik dağıtım ağı stratejisi değişebilir.
Bu gelişme, dosdoğru ve işini iyi yapan düzenleyicilere neden ihtiyacımız olduğunu ve de düzenleyicilerin işlerini düzgün yapmamaları durumunda, kullanıcıların neler kaçırdığını gösteren bir haber. Opera’nın kullanıcı sayısındaki artış, tekelleşmenin nasıl önleneceğini ve kullanıcıların seçim şansı olduğunda daha serbest davranabildiğini gösteriyor. Bu Türkiye gibi gelişmekte olan pazarlar için de –özellikle yerli yazılımlar, e-ticaret platformları, mobil uygulamalar vsvs açısından– önemli. Keşke düzenleyicilerimiz biraz daha iyi iş yapabilseler.
Avrupa’da DMA Big Tech’i Nasıl Etkiledi?
Avrupa’da 2022 yılında yürürlüğe giren, DSA ve DMA, dijital sektörü daha adil ve daha rekabetçi hale getirmeyi ve GateKeeper (sistemi domine eden) olarak adlandırılan platformların bazı alanlarda sınırlandırılmasını yani düzenlenmesini getiriyor. Bunlardan Dijital Pazarlar Yasası (DMA), internet üzerinden para kazanılan alanları, e-ticareti ve bugün en büyük paranın kazanıldığı alanlardan biri olan reklamcılık sektörünü hedefliyor. Tarayıcı pazarı da insanların internete giriş noktası olduğu için yönlendirme açısından çok önemli.
DMA ve Google
Düzenlemedeki ciro, kullanıcı vs rakamlarına göre Gatekeeper olarak tanımlanan Google Chrome, DMA yürürlüğe girdikten sonra, Android mobil cihazlara tarayıcı seçimi ekranını getirdi ve Opera, Firefox, Brave, DuckDuckGo, Vivaldi gibi tarayıcıları seçenek olarak sıraladı. Bunu isteyerek değil, Avrupa pazarında kalabilmek için yaptı.
Bunun sonucunda Avrupa’da tarayıcı pazarı değişmeye başladı. Opera dışında Firefox tarayıcı kullanıcıları da artış gösterdi. Tabii ki bu Chrome’un Android’den ayrılması ile mümkün oldu. Yani Google, cihaz üreticilerinin Chrome’u önceden yüklemeden Android cihazlarını piyasaya sürmelerinin yolunu açtı. Chrome WebView bağımlılıklarını zorlamayı bıraktı ve alternatif tarayıcı motorları için arayüzler (API) sağladı. Dolayısıyla Chrome artık AB’deki birçok Android cihazda zorunlu varsayılan değil.
Bunun dışında Google, reklamlar için daha net devre dışı bırakma seçenekleri sunmak, hizmetler arası veri paylaşımını azaltmak, Chrome’un izleme arayüzlerini (API) değiştirmek, kurulum sırasında alternatif arama motorları sunmak (sadece Google Arama değil) zorundaydı. Bu değişikliklerin bazıları isteksizce ve çok geç yapıldı.
Son olarak, Google, üçüncü taraf çerezlerini “Konular API’si” diye farklı bir sistem getirerek değiştirmeye çalıştı, ancak AB, bunu rekabete aykırı bularak Google’u uyardı. Google’ı izleme yapmayan bir kurulum seçeneği sunmaya zorladı. Chrome’un kullanıcıları nasıl kategorize ettiği konusunda şeffaflık talep etti. Bunun sonucunda Google, düzenleyici baskılar nedeniyle Avrupa’da uygulamayı yavaşlattı.
Özetle Google zorunlu olduğu için bazı konulara uydu ve önemli yapısal değişiklikler getirdi. Etkilenmesini azaltacak önlemler almaya çalıştı ve gizlilik koruma alanını yeni izleme yöntemi olarak kullanmaya devam etti.
DMA ve Apple
Safari’nin yanıtı daha da çarpıcıydı, çünkü Safari, tüm iPhone ve iPad’lerde varsayılan tarayıcı durumundaydı. Apple, tarihinde ilk kez iOS’u açmak zorunda kaldı. Tarayıcı rekabeti, DMA’nın Apple’a indirdiği en büyük darbedir.
Neler yaptı? Öncelikle Google gibi iPhone’larda tarayıcı seçim ekranı sunmaya başladı ve tabii ki Safari varsayılan olmamak zorundaydı. Bu, Opera, Chrome, Firefox, Brave ve diğerlerinin önemli bir iOS pazar payı kazanmasını sağladı.
iOS’ta alternatif tarayıcı motorlarına izin verilmeye başlandı, ki önemli bir değişiklik Çünkü iOS’taki tüm tarayıcılar Safari (Webkit) motorunu kullanmak zorundaydı. Şimdi, Chrome, Blink’i, Firefox, Gecko’yu, Opera, Tam Chromium yığınını ve Microsoft Edge, Chromium’u kullanabiliyor. Bu tarihi bir gelişmeydi . Apple 15 yıl boyunca kendi tarayıcı dışında tarayıcı olmasın diye mücadele etti. Ama şimdi Safari, iPhone’larda motor katmanındaki tekelini kaybetti.
Apple ayrıca iPhone telefonlarda, alternatif uygulama mağazalarına izin vermek, komisyon ücretlerini düşürmek, App Store dışından tarayıcı indirmelerine izin vermek, Safari ile sınırlı bir açık arayüz (API) sağlamak zorundaydı. Bu da yine büyük bir kullanıcı geçişinin önünü açtı.
Apple kendini gizlilik lideri olarak pazarlıyor, ancak DMA kullanıcı takibinde daha fazla şeffaflık, daha net onay istemleri, takibin daha kolay reddedilmesi, uygulama ve web akışlarında daha az otomatik tercih istedi ve Safari, bunları minimum uyguladı. Ama yine de AB pazar payının bir kısmını kaybetti. Ancak iOS kullanıcıları varsayılanları tercih etme eğiliminde olduğundan, Safari hala stratejik bir konumda olmaya devam ediyor.
Opera’nın Chrome ve iOS’dan Farkı Nedir?
Opera “freemium” yani bedava ama özelliklerle dolu “hepsi bir arada” olarak tanımlanan bir tarayıcı. Yani VPN, reklam engelleyici, yapay zeka, mesajlaşma hepsi içinde geliyor. Chrome’dan daha mahremiyet dostu. BigTech yani Google, Apple ekosistemine bağlı değil. Daha hafif ve daha özelleştirilebilir. Yapay zeka entegrasyonunda da rakiplerinin önünde.
Opera, diğer tarayıcıların eklentiler gerektirdiği aşağıdaki özellikleri ücretsiz entegre etmiş durumda. Diğer büyük tarayıcıların hiçbiri bu özelliklerin tümünü yerel olarak içermez.
- Ücretsiz yerleşik VPN/proxy (aslında bir SSL proxy’sidir, gerçek bir VPN değildir)
- Yerel reklam engelleyici
- Entegre yapay zeka asistanı (Aria)
- Kenar çubuğu mesajlaşma uygulamaları (WhatsApp, Telegram, Discord)
- Kripto cüzdanı (isteğe bağlı)
- Özelleştirilebilir çalışma alanları
- Açılır video (bu özellikte öncü)
- Yerleşik anlık görüntü ve açıklama aracı
Opera, reklamlarla finanse edilmediği için mahremiyet mümkün. Parasını, tarayıcı para kazanma anlaşmaları, VPN, oyun, fintech anlaşmaları ile kazanır. Gizlilik özellikleri isteğe bağlı değil, yerleşiktir.
Opera, yerel yapay zeka araçlarını entegre eden ilk yazılımlardan biriydi. Opera Aria (OpenAI + Opera’nın kendi motoru tarafından desteklenmektedir) sayesinde, sayfa özetleme, yapay zeka destekli yeniden yazma, yapay zeka entegreli tarama, bağlamsal kenar çubuğu mümkün.
Opera, Chrome veya Safari gibi platform savaşlarını kazanmaya çalışmıyor. Bunun yerine, niş pazarlardaki güçlü kullanıcılara odaklanıyor. Mobil öncelikli coğrafyalarda (Afrika, Asya) yaygın.
Türkiye’de Tarayıcı Pazarı ve Hukuki Durum
Statcounter’a göre Türkiye’de:
- Chrome ~%76
- Safari ~%12–13
- Opera ~%3,3
- Samsung Internet ~%2,8
- Edge ~%2
- Firefox ve diğerleri çok daha düşük.
kullanılıyor. Yani Türkiye’de de Chrome + Safari = ~%90 civarında bir “ikili tekel (duopol)” var.
Türk Rekabet Kurumu, Google’a karşı AB kararlarına benzeyen bazı kararlar aldı: Google’ın, Play Store lisansı karşılığında Google Arama ve Chrome’u ön-yüklü ve varsayılan yapmasını rekabete aykırı buldu. Google’ın üreticileri Google WebView’i tek ve varsayılan uygulama içi tarayıcı bileşeni yapmaya zorlamasını da yasakladı. Yani Türkiye, “varsayılan tarayıcı / arama bağlama” davranışını AB’den önce hedef aldı.
Apple’a gelirsek, Rekabet Kurumu, App Store ve Safari kısıtlamaları konusunda AB ile paralel bir çizgide incelemeler yürütüyor; anti-steering ve Safari kısıtları Türkiye literatürüne de girmiş durumda.
Ancak yine de gidilecek yol olduğu görülüyor. Bu hem kullanıcılara yeni seçimler yapma şansı ve mahremiyet açısından avantaj verebilir. Chrome+Safari kalkanı zayıfladıkça, track-heavy reklam modelleri baskı görür. Hem de Operatörler (Turkcell, Türk Telekom, Vodafone) kendi markalı tarayıcı veya anasayfa stratejilerini planlayabilir. Hatta bağımsız tarayıcı çıkma olasılığı da olabilir. Bu nedenle Türkiye’ye özel bir DMA ihtiyacı görülüyor. AB’den tamamen kopuk değil, paralel ama biraz daha esnek bir model olabilir.
Operatörler şu anda genelde Google, Samsung, Apple varsayılanları ile çalışıyor. DMA benzeri kurallar gelirse, varsayılan arama, tarayıcı anlaşmaları yeniden masaya gelir ve operatörlerin gelirlerinde farklı modeller oluşabilir.
Chrome + Safari duopolü, Türkiye’deki veri akışını de facto olarak ABD merkezli platformlara taşıyor. Daha rekabetçi tarayıcı piyasası, veri akışını çeşitlendirir, yerli çözümler için alan açar.
Kaynak : 