Bilişim ve iletişim teknolojileri hayatımıza son 10-15 yılda bir girdi, pir girdi. Eskiden de pek çok şey bilgisayarlarla yapılırdı ama ICQ,MSN benzeri anında mesajlaşma, oyun ve özellikle sosyal networklerin yükselmesiyle birlikte talep arttı ve bilgisayarlar hayatın her alanında yer almaya başladı.
Bilgisayarların hayatımızda çoğalttığı bir alan “hukuk”. Hukuk her zaman vardı ama eskiden mahkemenin yolunu bilmeyenler bile, bugün “internette hakaret etti”, “bankadan param çalındı” şeklinde, bazen çok haklı, bazen “acaba?” dedirtir şekilde, bilişim-internet alakalı davalar açmaya başladılar.
“Yeni” olarak tanımlayabileceğimiz bir diğer konu ise; hem bu davalarda, hem de son yılların çokca tartışılan fiziksel dünyadaki siyasal davalarında karşımıza çıkan “dijital delil”ler. Adi hukuk davalarında da “mail”, “SMS kayıtları”, “telefon arama noları” gibi konular delil olurken, siyasi davalarda daha derin tartışmalarla karşılaşıyoruz.
Konuyu sektörün tecrübeli avukatlarından Vedat Gürer ile konuştuk. Gürer 10 seneyi aşkın zamandır tanıdığım bir dost ve avukat. Avukatlık mesleğinin yanısıra 2000’li yılların başında Yeditepe üniversitesinde MBA sınıflarına internet ve hukuk dersleri veriyordu, sonra Bilgi Üniversitesinde de seminerler verdi. Kendisiyle bugünün “bilgisayar ortamı-hukuk” konusunda uzun bir sohbet yaptık. Bu sohbetin 2 temel konusunu yeni “digital deliller” ve “kişisel verilerin gizliliği-dinleme” söyleşilerini, bugün ve yarın okuyacaksınız. Diğer konuları da daha ilerideki haftalarda sunacağız; Bu sohbeti okurken siz de göreceksiniz ki, hukuk-bilişim kavşağındaki bu konularda, neyin ne olduğunu sadece anlamak bile bir başarı. Çünkü çok fazla detay ve ince ayrıntı var. Digital delillerin toplanması bir sorun, değerlendirilmesi başka bir sorun.
Avukat Gürer, olaylara alışık olduğumuz boyutların dışından da bakan bir avukat. Bu tür makale ve söyleşilerle, böylesine zor konuların çeşitli boyutlarını kamuoyu önüne getirerek, doğru yolun ortaya çıkmasında katkı yapmayı amaçlıyoruz :
turk-internet.com : Vedat Bey, isterseniz baştan başlayalım; tanım yapalım; Dijital Delil Nedir?
Av.Vedat Gürer : Elimizdeki delillerin hepsi digital olabilir. Bir fotoğraf makinası, banyo yapıyorsun, ama bunu scan ettiğinde de bu digitalleşmiş bir delil oluyor, digital fotoğraf, ses kaydı dijital ya da elektronik imza ile gönderilmiş elektronik bir belge. Bunların hepsi digital delildir. Özetle binary kod’a donüşmiş herşeyi “dijital delil” olarak görebiliriz.
Bunun dışında digital delil olarak, havada yayılan elektromanyetik dalgalar bile olabilir Yani biz bu dalgalarla bir şey tespit edebiliriz. Mesela lazeri cama yöneltip, bununla odayı dinleyebiliriz. Havada yayılan elektromanyetik dalgalara bir uç örnek; klavyenin yarattığı micro elektrik titreşimleri tespit edebilecek hassaslıkta donanım ile digital delil yaratabiliriz. Böylece klavyede ne yazıldığını tespit edebiliriz. Bunları “elektromanyetik delil” olarak adlandırmak da doğru olur ama sonuçta bunlar da “binary kod” ile saklandığından dijital delil oldukça geniş bir üst kavram olarak karşımıza çıkmaktadır.
Turk-internet.com : İyi de bunların hangi şartlarda alındığı önemli değil mi? Hangileri mahkemece kabul edilebiliyor?
Av.Vedat Gürer : Bir delilin mahkemede “ulaşılabilir” olması gerekir –yani delil vardır ama illegal toplanmışsa hukuken erişilebilir değildir– Teorisi budur.
Kanuna uygun toplanması için ceza hukukunda çeşitli yöntemler bulunur;
- Önce hakimden izin alınacak
- Bulunamıyorsa ve acilse Cumhuriyet Savcısı karar verecek ama mümün olduğunda, hemen hakime gidip bak ben karar verdim, buna onay verir misin diyecek.
bu süreç en sağlıklı olandır..
Ama hakim ya da savcı bu bilginin nasıl toplanacağı bilgisine sahip değildir. Hangi yöntemle dinleneceği ve/veya yöntemin teknolojisi konusunda bilgiye sahip değildir. Dinlemeyi gerçekleştirenler polisin alt birimleridir. Yüksek teknolojiyi kullananlardır. Ama hatıratalım; bir yandan da burada yüksek teknolojilerin “milliği problemi” bir sorundur. Bu programların hepsi ABD tarafından bizim polise destek olarak veriliyor.
Demek ki forensic yazılımların kendisi gizli bilgidir. Ülkeler arası satışı yasak olan yazılımlardır.
Turk-internet.com : Neden bu kadar hassas?
Av.Vedat Gürer : Dijital delil, diğerlerinden farklı olarak, çok kolay değiştirilebilen, yaratılabilen delillerdir. Bir kere yaratılınca da “eski miydi, yeni miydi -sonradan mı üretildiydi–?” tespiti zor. Çünkü bunu yapanlar bu konuda bilgili insanlar yani Digital delilleri karartanların çok üst bilgili olması lazım.
Digital delilleri toplayanların da, çok yüksek teknoloji kullandıkları zaman bu teknolojinin nasıl kullanıldığını açıklamadan mahkemeye vermesi gerekebiliyor. A şahıs ile D şahıs arasında konuşmanın kriptosu. Biz “bir yöntemle tespit ettik” diyebilir. Ama bunun nasıl yapıldığını açıklamak zorunda değil.
Ayrıca bir dijital delilin bir hakimin önüne gelmesi süreci var. Prosedür ve şekli çok detaylı tariflenmiş. Bilgisayar imajının çıkarılması, müsadere edilmesi çok detaylı verilmiş
Ama meselemiz hala bu değil;
Prosedüre uygun toplanmamışsa ne oluyor? Bilgisayar bir kopyasını alıp da bilgisayar sahibine vermeden önce, bilgisayara –mesela internet üzerinden– bir şey ilave gelmişse ne oluyor? “Acaba bunu ben mi koydum?” kısmı yani..
Evin içindeki herşey bana ait ama bilgisayara dışarıdan bir şey, kontrol işlemi sırasında bile ilave edilebilir. Bu nedenle delillerin bir bütünsellik içerisinde toplanması lazım; yani “network forensics” de denilen altyapi uzerindeki delillerin de paralel biçimde toplanması lazım. Bu bilgisayar, mobil cihaz, ve benzerlerinin bir biçimde telekomünikasyon altyapısına bağlanmaları ile başka bir platformda izler bırakmaya başladıklarını biliyoruz. Bu nedenle dijital delil derken sadece bilgisayardaki delilleri değil, bunun bağlantılarını da toplamak gerekmektedir.
Turk-internet.com : Toplanan digital deliller nasıl inceleniyor?
Av.Vedat Gürer : Evet yukarıda da dediğimiz üzere, sorun sadece toplamada değil. Digital delillerin çok daha hassas incelenmesi gerekiyor. Bu hassasiyet ok ama bu konuda son yıllarda bazı boşluklar oluştu.
Öncelikle donanım sorunu var. Adli bilişim tarafında; Polis ya da jandarmada. Özel sektörün laboratuarları bu konuda yeterli olabilecek haldeyken, mahkemeler özel laboratuarlara başvurmaz (delili ısmarlayanlardan parayı alabilir varsayımı ile).
Şimdilerde bir nebze akredite olmuş özel firmalar var. Çukurova Üniversitesi de bu konuda akreditedir.
Bu delillerin değerlendirmesinde, adli bilişim yani polis-jandarma görev yapıyor. Delilleri alanlar da onlar. Yani maaşlarını idareden alan, yaşamlarını böyle sürdüren insanlar. Eğer özel sektör sorunda, bu delillerin değerlendirilmesinde üniversiteler düşünülebilir.
Akredite olmamış bir kurumdan gelen bir delili de mahkemede tartışmak lazım. Mesela, savunma avukatları, aynı delilleri akredite bir yerden getirirse, hakim nereye itibar edecek? Resmi kurum mu geçerli, akredite özel mi daha doğru? Eskiden resmi bağlayıcıydı. Şimdi hakim daha özgür ama şimdilik bu konuda sadece bir örnek var.
Yani biz şark ülkesiyiz; akredite kuruma delil gelinceye kadar ne oluyor? Kurum diyor ki “bana teslim edilen delillere göre …karar verdim, görüşümü bildirdim.” Peki delil teslimine kadar neler oluyor? Savunma avukatları bu konuda delil toplanmasını istediğinde ne oluyor? Mahkeme bu konularda savunmaya neden hep şüpheyle bakıyor da, sistemden gelen delillere aynı şüpheyle bakmıyor? Bunlar ileri ülkelerdeki adaletin tartışma konularıdır.
Hanefi Avcı diye bir şahıs var, hukukçu, emniyet müdürü, istihbarat daire başkanı, bu adamın yazdığı kitabı okuyan her hakim, her savcı bir kere dönüp kendi dosyalarına bir daha bakmak lüzumu hisseder, bu deliller nasıl toplandı diye sorgular. Yani Nixon’un Watergate skandalında olan deliller “8 adet teyp”tir sadece, başkanın rakip partinin toplantısının dinlenmesini emrettiği de tam belli değildir. Başkan istifa etmiştir, onlarca kişi hüküm giymiştir. Avcı’nın yazdıklarını okuyunca, Watergate tatlı su skandalı gibi kalıyor.
turk-internet.com : Peki madem digital deliller konusunda böyle sorunlar oluşması mümkün. O zaman bu duruma düşen, yani bir şekilde evinden/ofisinden digital delil toplanan kişiler için tavsiyeleriniz var mıdır?
Av.Vedat Gürer : Öncelikle evde veya isyerindeki işlem yapılırken mutlaka filmini almaya çalışmak lazım. Etrafta gezinenleri filme çekmek lazım. Sonrasında mutlaka el koyulan bilgisayarların imajlarını ve hash değerlerini istemek ve tutanak altına aldırmak lazım. Filme çekilen şahısların adları-soyadları, goörevleri sorulmalıdır. Evdeki bir elkoyma süreci esnasında, yedekleme yapılarak bir kopyasını talep etmek hususu çok mühimdir. Yedekleme talep etmek lazımdır. Eğer görevliler bu talebi yerine getirmezlerse, o deliller kirlenmiş delil haline gelir. Bu nedenle bence en doğru şey, bütün süreci filme çekerken hem görevlilere adını sormak ve hem de olayı kayıt altına almaya çalışmaktır.
Tabii ki, bir delil toplama surecinde onlarca değisik olasılık olabilir, cep telefonu da, bilgisayar gibi işlem görmelidir. Keza masanızın üzerindeki bir flash memory’nin size ait olup olmadığını, içine bakmadan nereden bileceksiniz?
Bilgisayarınızda kendi güvenlik sisteminizin olması bence son derece önemlidir. Çünkü uzaktan erişim yoluyla birçok delil yerlestirilip, ondan sonra bilgisayarlar müsadere edilebilir, o nedenle özellikle truva atı tipi programlardan kurtulmak gerekmektedir.
Bu söyleşinin devamını Av.Vedat Gürer : Olayı Telefon Dinleme Kapsamından Çıkartmak Lazım, Çünkü Daha Çok Data Mining’e Yaklaşıyor – 2 başlığı altında okuyabilirsiniz.
Kaynak : 