Çin, yapay zeka geliştirme, standartlar ve yönetişim konularında uluslararası işbirliğini teşvik etmeyi amaçlayan yeni bir hükümetlerarası yapılanma olan “Dünya Yapay Zeka İşbirliği Örgütü’nü (WAICO)” kurmak için Şanghay’da 29 ülkeyle bir anlaşma imzalayarak küresel yapay zeka yönetişimini yeniden şekillendirme yolunda önemli bir adım attı. Kurucu üyeler arasında Çin, Rusya, Belarus, Sırbistan, Küba, Brezilya, Venezuela ve çoğu Küresel Güney’den olmak üzere 20’den fazla ülke yer alıyor.
Merkezi Şanghay’da olacak olan örgüt, 2026 Dünya Yapay Zeka Konferansı (WAIC) sırasında resmen kuruldu. Çinli yetkililer, WAICO’yu yapay zeka işbirliğini, teknoloji paylaşımını, kapasite geliştirmeyi ve küresel yönetişimi teşvik eden bir platform olarak tanımlayarak, yapay zekanın bir avuç ülke tarafından kontrol edilen bir teknoloji olmaktan ziyade “küresel bir kamu malı” haline gelmesi gerektiğini savundu.
Törene, BM Genel Sekreteri António Guterres de dahil olmak üzere ülke ve uluslararası kuruluş temsilcileri de katıldı.
ABD Önderliğindeki Yapay Zeka Yönetişimine Çin Alternatifi
WAICO’nun kuruluş zamanlaması önemli. Bu anlaşma, küresel yapay zeka yönetiminin giderek rekabet eden jeopolitik bloklara ayrıldığı bir dönemde gerçekleşiyor. Amerika Birleşik Devletleri, gelişmiş yapay zeka tedarik zincirlerini güvence altına almaya ve en ileri teknolojilere erişimi kısıtlamaya odaklanan ittifaklar kurarken, Çin ise teknoloji iş birliğine ve gelişmekte olan ülkelerin daha geniş katılımına odaklanan daha açık bir uluslararası çerçeveyi teşvik ediyor.
Analistler, WAICO’yu, güvenilir yapay zeka tedarik zincirlerine ve ihracat kontrolü iş birliğine bağlı yaklaşık 35 ülkeyi içeren ve “Pax Silica” olarak adlandırılan, ABD liderliğindeki yeni yapay zeka koalisyonuna Pekin’in cevabı olarak görüyor.
Xi Jinping: Yapay Zeka Bir Ayrıcalık Olmamalı
Şanghay’daki WAIC’te konuşan Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, yapay zeka konusunda daha fazla uluslararası iş birliği çağrısında bulundu ve gelişmiş teknolojilere erişimi kısıtlama çabalarını eleştirdi. Xi, yalnızca az sayıda ülkenin öncü yapay zeka yeteneklerini kontrol etmesine izin vererek “yeni tarihsel adaletsizlikler” yaratılmaması konusunda uyardı. Gelişmekte olan ülkelerin yapay zeka devrimine katılmak için eşit fırsatlara sahip olması gerektiğini savundu ve Asya, Afrika, Latin Amerika ve BRICS ortakları ülkeleri için yapay zeka eğitim programları ve iş birliği merkezleri de dahil olmak üzere yeni girişimler duyurdu.
Çin ayrıca, daha geniş yapay zeka diplomasisi stratejisinin bir parçası olarak, binlerce yapay zeka eğitim fırsatı sağlamayı ve gelişmekte olan ekonomilerle teknik iş birliğini genişletmeyi taahhüt etti. Bir yönetim girişimi olarak sunulmasına rağmen, WAICO’nun önemli ekonomik ve teknolojik etkileri de vardır.
Örgütün şu alanlarda iş birliğini kolaylaştırması bekleniyor:
- Yapay zeka standartları ve teknik birlikte çalışabilirlik.
- Sınır ötesi yapay zeka araştırmaları.
- Bilişim altyapısı.
- Yetenek geliştirme ve eğitim.
- Yapay zeka yönetişim çerçeveleri.
Katılımcı ülkeler arasında teknoloji transferi.
Birçok üye ülke için, yeni örgüt, ABD ihracat kontrollerinin gelişmiş Amerikan yapay zeka teknolojilerine erişimi sınırlamaya devam ettiği bir dönemde, Çin yapay zeka modellerine, bulut altyapısına ve bilişim kaynaklarına erişim sağlayabilir.
WAICO’nun lansmanı, yapay zekanın uluslararası diplomasinin temel taşlarından biri haline nasıl hızla geldiğini gösteriyor. Son iki yılda, rekabet daha güçlü yapay zeka modelleri geliştirmenin ötesine geçerek, bunların kullanımını düzenleyen küresel kuralları şekillendirmeye kadar genişledi. Ülkeler artık standartları, tedarik zincirlerini, güvenlik çerçevelerini ve uluslararası kurumları etkilemek için yarışıyor.
Çin’in girişimi, Pekin’in Batı liderliğindeki kurumları tamamlamak veya onlarla rekabet etmek için alternatif çok taraflı kuruluşlar kurduğu ticaret ve altyapı gibi alanlardaki önceki çabaları gösteriyor.
Katılımcı Ülkeler
Çin tarafı henüz 29 ülkenin tamamını tek tek yayımlamadı. Resmi haberlerde “başta şu ülkeler olmak üzere” ifadesi kullanılıyor. Açıklanan ülkeler şunlar:
- Çin
- Rusya
- Belarus
- Sırbistan
- Brezilya
- Küba
- Venezuela
- Kazakistan
- Laos
- Pakistan
- ,Endonezya
Türkiye kurucu 29 ülke arasında yer almıyor. Reuters, Xinhua ve Anadolu Ajansı’nın haberlerinde Türkiye’nin imzacı ülkeler arasında olmadığı görülüyor.
Türkiye’nin olmamasının birkaç olası nedeni var. Türkiye, NATO üyesi, G20 üyesi, OECD üyesi, AB ile adaylık süreci devam ediyor ve muhtemelen denge politikası izliyor. Dolayısıyla ABD öncülüğündeki AI girişimleri ile Çin’in oluşturduğu yeni blok arasında taraf olmak istememiş olabilir. Ama hatırlatalım, aynı zamanda Çin ve BRICS ülkeleriyle ilişkilerini geliştirmeye çalışıyor.
Geröi Çin tarafı şu ana kadar 29 kurucu ülkenin tam listesini kamuya açık resmi belgelerde yayımlamadı; yalnızca öne çıkan ülkeleri açıkladı. Tam liste yayımlandığında, Türkiye’nin davet edilip edilmediği veya davet edildiği halde imza atmamayı tercih edip etmediği de daha net anlaşılabilir.
Analiz: Yapay Zeka Dünyası İki Yönetim Modeline Ayrılıyor
WAICO’nun kurulması, küresel yapay zeka ortamının iki farklı yönetim felsefesine doğru ilerlediğini gösteriyor. Amerika Birleşik Devletleri ve müttefikleri, büyük ölçüde ihracat kontrolleri, güvenilir tedarik zincirleri ve ulusal güvenlik ortaklıkları yoluyla gelişmiş yapay zeka teknolojilerini korumaya odaklandı.
Çin ise, özellikle gelişmekte olan ekonomiler arasında daha geniş yapay zeka erişimi, açık iş birliği ve teknoloji paylaşımının savunucusu olarak konumlanıyor. Eleştirmenler bu yaklaşımın Pekin’in teknolojik etkisini genişletebileceğini savunurken, destekçiler ise gelişmekte olan ülkelere ABD teknolojisine bağımlılığa alternatif bir yol sunduğunu söylüyor.
WAICO’nun etkili bir küresel kurum haline gelip gelmeyeceği veya öncelikle diplomatik bir platform olarak kalıp kalmayacağı, somut iş birliği sağlama, yaygın olarak kabul gören yapay zeka standartları oluşturma ve ek üye devletler çekme yeteneğine bağlı olacaktır.
Bir şey şimdiden açık: Yapay zeka üzerindeki rekabet artık sadece öncü modeller geliştiren şirketlerle sınırlı değil. Yapay zekanın kendisini yöneten kuralları kimin yazacağı konusunda bir yarış haline geldi.
Kaynak : 