ABD-Çin arasında ticaret savaşının önemli cephelerinden birisi nadir toprak elementleri konusunda. 2025 yılında stratejik olarak uygulamaya konulan Çin’in bazı nadir toprak metallerine yönelik ihracat kontrolleri tartışılıyor.
Çin Ticaret ve Gümrük Bakanlığı 4 nisan 2025’de 18 nolu duyuru ile kapsamlı yeni bir ihracat lisansı rejimi yayınladı. Bu tarihten itibaren yedi orta ila ağır nadir toprak elementi ve bileşikleri sıkı ihracat kontrollerine tabi tutulmaya başlandı. İhracatçıların önceden onaylanmış lisansları olması, varış noktalarını onaylatmaları gerekiyor. Bu durum yalnızca ABD için değil, tüm varış noktaları için derhal geçerli olacak.
Hedeflenen Elementler şunlar;
- Samaryum
- Gadolinyum
- Terbyum
- Disprozyum
- Lütesyum
- Skandiyum
- İtriyum
Bunlar savunma uygulamaları, hassas mıknatıslar ve temiz teknoloji üretimi için kritik öneme sahip.Nadir toprak mıknatıslarının ihracatı mayıs ayında yaklaşık %74 oranında düşerek elektrikli araç, havacılık ve savunma tedarik zincirlerini etkiledi. ABD savunma ve otomotiv üreticileri (örneğin Tesla, Lockheed Martin, General Motors), ani kıtlık nedeniyle büyük üretim gecikmeleriyle karşı karşıya kaldı.
Çin’de lisanslama darboğazları nedeniyle kontroller sıkılaştırıldı; yalnızca az sayıda başvuru onaylandı ve 45 iş gününe varan uzun bekleme süreleri meydana geldi.
AB Parlamentosu kararı, bu hamleyi “zorlayıcı” olarak nitelendirerek Kritik Hammaddeler Yasası’nın hızlandırılmasını ve yerel alternatiflere yatırım yapılmasını teşvik ediyor.
Haziran ayındaki ABD-Çin ticaret müzakereleri geçici bir çerçeveye yol açtı: Çin, jet motorları gibi ihracatlarda ABD’nin gevşemesi karşılığında lisansları geçici olarak gevşetecek. Yine de sınırlamalar yürürlükte.
Savunma ve Teknoloji Sektörlerinde Sorun Var
Nadir toprak elementleri, güdüm sistemlerinde, insansız hava araçlarında ve elektrikli araç motorlarında kullanılan mıknatısların merkezinde yer alıyor. Çin, ihracat lisanslarını ticaret diplomasisinde bir araç olarak kullanıyor; ABD imtiyazları karşılığında, nadir toprak elementlerine erişim sağlıyor.
Bir yandan da nadir metal fiyatları yükseliyor. Disprozyum ve terbiyum fiyatları birkaç hafta içinde üç katına çıktı; antimon ve germanyum ihracatı da önemli ölçüde düştü (%88-95).
ABD, AB ve Japonya, yerel veya müttefik nadir toprak elementi madenciliği/rafinasyonuna (örneğin MP Materials, Lynas, Ukrayna girişimleri) hızla yatırım yapıyor. Ancak tam kapasiteye ulaşmak yıllar alacak. Kısa vadeli etkiler -özellikle savunma ve teknoloji endüstrileri için- ciddi, ancak uzun vadeli etkiler, ülkelerin alternatif nadir toprak ekosistemleri ve dayanıklılıklarını ne kadar hızlı inşa edebileceklerine bağlı olacak.
Çin minerallerine yoğun bağımlılığı olan bölgeler (Türkiye ve AB ülkeleri dahil) altyapı, tedarik ve sanayi politikasında acil stratejik tercihlerle karşı karşıyadır.
Kaynak : 