Yaklaşık 25 yıldır internet trafik değişim noktalarını yazıp çiziyoruz. İnternetin altyapısı dediğimizde akla sadece fiber optik kablolar geliyor ama veri merkezleri ve internet trafik değişim noktaları da diğer bileşenler. Son dönemde biraz daha sık duymaya başladığımız bir konu olan internet değişim noktası hakkında kafalarda soru işareti kalmaması için merak ettiklerimizi Bülent Şen’ e sorduk. Kendisi DE-CIX’in Türkiye Bölge Direktörüdür.
İnternet Değişim Noktaları nedir, ne işe yarar?
Bülent Şen : İnternet Değişimi (IX), internet trafiğini birbirleriyle değiş tokuş etmeleri için ağları birbirine bağlayan fiziksel bir altyapıdır. Farklı sektörlerden pek çok kurum, veri trafiği rotalarını kontrol etmek ve birbirine bağlantı hizmetlerinden faydalanmak için İnternet Değişim Noktalarına bağlanır. İnternet Değişim Noktası’nın temel işlevi, internet trafiğinin dönüşümünü gerçekleştirmek, böylece dünya genelinde etkin, güvenli ve kesintisiz bir internet ekosistemi yaratmak. Çok net bir şekilde şunu söyleyebiliriz: Internet Değişim Noktası olmasa internet, daha yavaş ve daha az güvenli olur. Çünkü İnternet Değişim Noktası verinin herhangi bir noktadan diğer noktaya hızlı ve güvenli şekilde aktarılmasını sağlar. Diğer bir işlevi ise verinin lokalde tutulmasıdır. Örneğin, çok basit bir örnekle Türkiye’den Almanya’ya gönderilen bir e-mailde hatta Türkiye içindeki bir e-mail gönderiminde bile normal şartlarda bunun yarattığı trafik, önce yurtdışına gidiyor sonra Türkiye’ye geri dönüyor. Bu hem çok uzun bir yol hem de pek çok kez ortaya çıkabilecek güvenlik açıkları demek. Türkiye’de internet üzerinden herhangi bir arama yaparken ya da film izlerken son tüketici olarak karşılaştığımız gecikme süreleri trafiğin, lokalde kalmaması nedeniyle izlediği bu uzun yoldan kaynaklanıyor.
DE-CIX işte tam bu noktada devreye giriyor. Doğrudan son tüketiciye değil ama son tüketiciye hizmet veren kurumlara internet değişim hizmeti veriyor. Kim bu kurumlar dersek: Telekom operatörleri, Microsoft, Google gibi Bulut Hizmet Sağlayıcıları, İçerik Dağıtım Sağlayıcıları, İnternet Servis Sağlayıcıları ve hosting şirketlerini örnek verebiliriz. DE-CIX bu tür şirketlere verdiği internet değişim hizmetleri ile daha kaliteli, daha güvenli daha hızlı ve son kertede trafiğin Türkiye’de dönüştüğü lokal bir internet ekosistemi sağlıyor.
Dünyada kaç tane İnternet Değişim Noktası var? Hiç olmayan bölge var mı?
Bülent Şen : İnternet Değişimleri (IX’ler), verimli bir altyapının sürdürülmesinde kritik rol oynuyor. Tıpkı havaalanlarının yolcular ve kargo için birer merkez olması gibi, IX’ler de dijital dünyada veri paketleri için merkezlerdir. Dünya üzerindeki yaklaşık 340 Internet Değişimi’nin çoğunluğu Kuzey Amerika ve Avrupa’da bulunuyor. DE-CIX, Amerika, Avrupa, Afrika ve Güneydoğu Asya bölgesi ülkelerinde 55 İnternet ve Bulut Değişim’i ile dünyanın lider internet değişim noktası olma unvanına sahip. 2023 yılında DE-CIX’e 3.600’ün üzerinde ağ bağlı durumdaydı; bu sayı bugün de artmaya devam ediyor. IX’ler, dünya genelinde çoğunlukla nüfusun yoğun olduğu bölgelerde bulunuyor. Bir internet düğümü altyapısına bağlantı, ağların diğer ağlara bağlanmasını ve veri alışverişinde bulunmasını sağlar; bu da eşleştirme (peering) olarak bilinir. Bu, verilerin genel internet üzerinde dolaşmak zorunda kalmadan, doğrudan bir ağdan diğerine geçeceği anlamına gelir. Altyapıya ve ağlara doğrudan erişim, veriler daha kısa mesafeler kat ettiği için gecikmeyi de azaltır. Son olarak, bir IX, veri trafiği için birçok yedekli rota sağlayarak internetin dayanıklılığını artırır. Bu, aşırı yüklenmiş rotalardan kaçınılabileceği anlamına gelir.
Tamam bu işe yarıyor ama ülkemizde İnternet Değişim Noktası olarak sadece DE-CIX var ama çok yaygın değil. Ülkemizde İnternet Değişim noktalarının yaygın olmamasının yarattığı sorunlar nelerdir?
Bülent Şen : Günümüzde interneti güçlendiren dijital altyapılar bir bütün olarak ele alındığında, insanlık tarihindeki en büyük mega altyapı projesini temsil ediyor. Ancak, bu bile önümüzdeki on yılda internetin evriminden doğacak uygulamaları desteklemek için yeterli olmayacak. Günümüzde iş ve özel hayatın her alanı, dijital uygulamalara her zaman olduğundan çok daha fazla bağımlı halde. Gelecekte dijital altyapılardan beklenen taleplerin artacağına hiç şüphe yok. Peki, bu talepleri karşılamak nasıl mümkün olabilir? Büyük veri hatlarını ve yüksek performanslı bilgisayarları, yaşamın ve işin akıllı uygulamalara bağlı olduğu konumlara yaklaştırarak… Şirketlerin ve toplumun ihtiyaç duyduğu çeviklik ve düşük gecikme süresine sahip bilgi işlem ve depolama kaynaklarını yoğun, küresel olarak dağıtılmış, tarafsız ve açık birbirine bağlı bir altyapı sağlayabilir.
Sadece global anlamda değil Türkiye için de aynı şey geçerli. Düşük gecikmenin ne kadar kritik olduğundan bahsetmek önemli çünkü ağ operatörleri ve işletmeler gibi müşterilerimizin küresel pazarlarda rekabet edebilmek için gecikmesiz bağlantılara ihtiyaçları var. Gecikme, temel olarak, veri aktarımı sırasında geçen süreye denir. Ve milisaniyelerin önemli olduğu her yerde ve her alanda gecikme kritik bir faktördür. İster bulut, ister yapay zeka, isterse Nesnelerin İnterneti olsun, dijital uygulamalar ve internet tabanlı iş modelleri sadece Türkiye’de değil, dünya genelinde de ekonomik büyümeyi tetikliyor. Düşük gecikme süresiyle sunulan dijital ve internet tabanlı uygulamalar, hem bugün hem de gelecekte değer yaratmanın temelini oluşturuyor.
Türkiye’de pek çok İnternet Değişimi (IX) bulunuyor ama buralara bağlı çok sayıda ağ mevcut değil ve burada kastettiğimiz ağlar, ISS’lerin erişmek isteyeceği büyük içerik sağlayıcılar veya CDN’ler gibi ağlar. İşte bu nedenle yerel internet değişimleri gelişemiyor. Ayrıca, internet değişim noktalarının operatörlüğünü yapmak da çok kolay olmayabiliyor. Genelde bunun kolay olduğuna dönük bir yargı var ancak internet değişimleri kurulma aşamasına gelindiğinde bunları işletmenin, çalıştırmanın ve desteklemenin teknik ve ticari açıdan oldukça zor olduğunun farkına varılıyor. DE-CIX’in kendi internet değişimine sahip olmak isteyen ancak bunu kurmak için bilgi ve deneyime sahip olmayan ülkelere DaaS (DE-CIX As A Service – Hizmet Olarak DE-CIX) hizmeti sunmasının nedeni budur.
Ülkemizde İnternet Değişim Noktası konusunda hem 2019 Cumhurbaşkanlığı Yönergesinde, hem de 10.11.kalkınma planlarında İnternet Değişim Noktasından bahsediliyor. İlaveten Valiliklerin risk azaltma planında da yeri var. Buna rağmen, neden olmuyor? Mevzuatta eksik mi var?
Bülent Şen : Doğru, yönergelerde yer alıyor, BTK da bunu planlarına dahil etti, Türkiye Cumhuriyeti Dijital Dönüşüm Ofisi de planlarında bundan bahsediyor. Herkes bununla ilgili konuşuyor, buna ihtiyacımız olduğu ve mevcut olması gerektiği biliniyor. Yine de gerektiği kadar önem verilmiyor. Türkiye’nin dünyanın merkezi olması ve coğrafi olarak bölge için büyük öneme sahip olması nedeniyle İnternet Değişimi büyük önem taşıyor. Hükümetin doğru dikkati, desteği ve adımlarıyla Türkiye bölgenin “veri merkezi” konumuna gelebilir. Bağımsız danışmanlık firmalarının da Türkiye’nin bölge için bir merkez “hub” olma potansiyeli taşıdığına dair raporları bulunuyor. Hükümet ve düzenleyici kurumların net desteği ve uygulanabilir yönergelerine ihtiyaç var. Bu adımların ardından İnternet Değişimi’nin meyvelerini toplayabiliriz.
DE-CIX’i bize anlatır mısınız? Nerelerde varsınız? Trafiğiniz ne kadar? Dünya trafiği ile kıyaslarsak, ne kadarı DE-CIX üzerinden geçiyor?
Bülent Şen : DE-CIX 1995 yılında kuruldu. 2025 yılında 30’uncu yılını kutlayacak. Dallas’tan Singapur’a, Barselona’dan Marsilya’ya, New York’tan İstanbul’a kadar dünya genelinde birçok lokasyonda hizmet veriyor. Dünyadaki en büyük İnternet Değişim Noktası şirketi olarak, Avrupa, Orta Doğu, Hindistan, Yakın Doğu, Asya ve Kuzey Amerika pazarındaki önde gelen uluslararası oyuncular da dahil olmak üzere, 100’den fazla ülkede 2000’in üzerinde operatör, İnternet Servis Sağlayıcısı (ISPs) ve içerik sağlayıcısına hizmetlerini ulaştırıyor. DE-CIX’in üzerinden geçen trafik konusuyla ilgili en güzel yorumu, yakın zamanda açıkladığımız yıllık raporumuza referans vererek yapabiliriz. 2023 yılında dünya çapında 60 eksabayta yakın veri hacmiyle DE-CIX, toplam trafik hacminde yüzde 23 büyüme kaydetti. Avrupa’nın en büyük İnternet Değişim Noktası DE-CIX Frankfurt, saniyede 16 Terabit’i (Tbit/s) aşan zirve trafik hızına ulaşırken, şirketin birbirine bağlı platformlarındaki küresel en yüksek trafik 22 Tbit/s’nin üzerine çıktı. DE-CIX İstanbul için ise, Orta Doğu ile Avrupa arasındaki geçiş kapısı olarak, giderek daha fazla müşterinin DE-CIX İstanbul’un öneminin farkına vardığını söyleyebiliriz. Bunu, yalnızca 2023’te yüzde 15 artışla 54’e çıkan; 2024 yılı ilk 6 ayı içinde ise 62’ye ulaşan bağlı ağ sayısına bakarak değil, aynı zamanda gecikme süresinin azaltılmasının etkisine dayanarak da görmek mümkün.
Bu sene bir rekor trafik rakamı telaffuz ettiniz. Bize İnternet Değişim Noktalarından geçen trafiğin artışını yorumlar mısınız?
Bülent Şen : Evet, 16 Nisan tarihinde rekor bir trafiğe şahit olduk. UEFA Şampiyonlar Ligi çeyrek final rövanş maçına paralel olarak 16 Nisan’da Türkiye saatiyle 21.21’de, ilk kez saniyede 17 terabitten (Tbit/s) fazla (spesifik olarak 17,09 Tbit/s) veri akışı Frankfurt IX üzerinden gerçekleşti. Saniyede 17 terabit, HD kalitesinde 5,7 milyon videonun aynı anda stream edilmesine karşılık geliyor. Analog olarak ifade etmek gerekirse: Saniyede 17 terabit, yaklaşık 3,9 milyar A4 sayfası dolusu bir metne karşılık geliyor; bu da 420 kilometreden, yani Everest Dağı’ndan neredeyse 50 kat daha yüksek bir yığın demek. Bu, dünyanın en büyük İnternet Değişim Noktalarından birindeki veri trafiğinin 2023’ün başından bu yana genel olarak yüzde 20, 2022’nin başından bu yana ise neredeyse yüzde 60 arttığı anlamına geliyor: Veri trafiği 2023’ün başından bu yana genel olarak yüzde 20, 2022’nin başından bu yana ise neredeyse yüzde 60 arttı.
Veri trafiğinin artışını teknolojini hızla değişen ortamından bağımsız düşünemeyiz. 2023, pek çok bakımdan bir dönüm noktası yılı oldu. Üretken yapay zeka ve Kuantum Bilişim alanlarındaki atılımlar, elbette daha pek çok teknolojik gelişme ve dönüşümün yanı sıra, toplumsal ve ekonomik faydalar açısından muazzam potansiyele sahip, hızla değişen bir teknoloji ortamını ortaya çıkardı. Bu faydalardan kazanımlar sağlayacak olanlarsa dijital altyapılarına, verilerine ve veri yolculuklarına stratejik bir yaklaşım benimseyen şirketler ve kuruluşlar olacak. Bu gelişmelerin merkezinde dijital altyapı sektörü yer alıyor. Dünyadaki veri merkezi ve ağ operatörlerinin, donanım üreticilerinin ve birbirine bağlantı uzmanlarının gelecekte bu büyümenin önünü açmak için birlikte çalışması her zamankinden daha önemli.
Kaynak : 