Dün “Kent Hakkı (Right to the City)” kavramını açıklamaya çalıştık. Bugün bunun altındaki özel bir alana yani “Dijital Kent Haklarına” yakından bakacağız. Çünkü artık hayatımızı teknoloji yönetiyor ve yapay zeka’nın ağırlığı da hr gün artıyor. Yaşadığımız kent’in bize bu anlamda da bir şeyler vermesi lazım. Bunlar nelerdir ve karşılığında da biz neler yapmalıyız, yakından bakalım.
“Kent Hakkı” kulağa bir slogan gibi gelebilir, ancak günümüzün “yeni şehircilik” trendlerinden daha uzun ve köklü bir geçmişi ve çok somut çıkarımları var. “Kent Hakkı”, kamu otoritelerinin temel hizmetleri, kamusal alanı ve katılımı sağlama yükümlülüğünü temellendiriyor. 1968’e (Henri Lefebvre) kadar uzanıyor. “Anlamsız bir beklenti” olmaktan çok uzak, politikaları, bütçeleri ve anayasaları şekillendiren pratik bir ilkeler bütünü. Vatandaşlara ve sivil topluma daha iyi kentsel yönetişim talep etmek için meşru bir alan sağlıyor. BM, Dünya Bankası, OECD ve birçok ulusal anayasa artık politikalarında kentsel haklar çerçevelerini kullanıyor. Bu kentsel gelişimi tepeden tırnağa, vatandaş merkezli bir şekilde yeniden düşünmenin bir yolu.
Neden Önemli? Çünkü Şehirler Artık Dünyanın Esas Yaşam Alanı
- Küresel nüfusun %56’sından fazlası kentsel alanlarda yaşıyor; birçok ülkede bu oran %70-80.
- Kentsel alanlar GSYİH büyümesinin neredeyse tamamını yönlendiriyor, ancak aynı zamanda eşitsizliği ve riski de yoğunlaştırıyor.
- İklim değişikliği, pandemiler ve afetler en çok şehirleri etkiliyor.
️ Dünya Çapında Görülen Somut Sonuçlar
- Brezilya Şehir Tüzüğü (2001): Katılımcı bütçeleme ve tahliye karşıtı önlemleri mümkün kılarak şehir hakkını ulusal hukukta yasallaştırmıştır.
- Meksiko Anayasası (2017): Açıkça “şehirde hak” (derecho a la ciudad) maddeleri bulunur.
- AB Kentsel Gündemi: Şehirler, kapsayıcılık, sürdürülebilirlik ve katılım kriterlerine bağlı yapısal fonlar var.
Dijital Çağ Dönüşümü – Dijital Kent Hakkı
Kentsel yaşamın büyük bir kısmının çevrimiçi ortama taşınmasıyla (ulaşım uygulamaları, e-devlet, Nesnelerin İnterneti), “şehir hakkı” artık dijital hakları (erişim, gizlilik, veri yönetimi) da içeriyor. “Çevrimiçi insan hakları”nın kentsel versiyonu haline geliyor. Şehirler “akıllı” veya “bağlantılı” hale geldikçe dijital haklar ve altyapı adaleti için bir çerçeve sunar.
“Kent Hakkı”nın en ilginç “yeni nesil” yorumlarından biri, şehirlerin yalnızca temel hizmetleri sunmakla kalmayıp aynı zamanda ekonomik katılımı, inovasyonu ve geleceğe hazırlığı aktif olarak etkinleştirme görevi olduğudur.
Modern açılımlar, BM-Habitat ve birçok şehir tüzüğü, özellikle “kapsayıcı ekonomik kalkınma” veya “geçim hakkı” kapsamında, ekonomik kapsayıcılığı ve inovasyonu artık kentsel hakların bir parçası olarak kabul ediyor.
Şöyle ele alalım, “Kent Hakkı”nın orjinal kavramı daha çok günlük hayatla ilgili iken, kentin sürdürülebilirliği ile ilgili olarak “dijital haklar” en önde yer alıyor. Bu hakların bir kısmı, gündelik internet erişebilirliği, kullanımı, diğer haberleşme olanakları ile afet / kriz dönemi haberleşmesi olarak sınıflandırılabilir ama bir kısmı da genç nesile girişimcilik şansı tanımaktır. Genç girişimciliği için yollar yaratmayan bir şehir, durgunluk, işsizlik ve “beyin göçü” riskiyle karşı karşıya kalır. Bu nedenle, girişimleri ve Ar-Ge’yi desteklemek, şehrin sürdürülebilir ve rekabetçi kalmasını sağlayan bir kamu yararı yükümlülüğü olarak çerçevelenebilir. Bu aynı zamanda şehirdeki iş olanaklarını arttırmak, gençlerin yaratacağı yeni işler sayesinde istihdamı desteklemek anlamına gelir.
Örneklersek;
Barselona‘nın “InnoBadora” ve “22@ Bölgesi” projeleri, inovasyon kümelerini açıkça sosyal kapsayıcılıkla ilişkilendirerek, dijital eğitim ve ortak çalışma alanına erişimi bir şehir hakkı haline getiriyor.
Berlin Senatosu Ekonomi Departmanı, şehir kalkınmasının bir parçası olarak girişimcilik merkezlerini, sosyal inovasyon laboratuvarlarını ve genç girişimcilik programlarını finanse ediyor.
Seul‘ün “Genç Girişimcilik” programları, şehir tarafından finanse edilen ofis alanı ve başlangıç fonu sağlıyor.
Bunların tümü, girişimciliği ve Ar-Ge’yi yalnızca özel girişim olarak değil, kentsel politika olarak ele alıyor. Örneğin, Berlin’in ortak çalışma hibeleri, girişimcilik vizeleri ve belediye inovasyon fonları, tıpkı kamu parkları veya kütüphanelerin bir zamanlar yeni kamu malları olması gibi, girişimciliği şehrin dokusunun bir parçası olarak ele almaktadır. Bu bağlamda, kuluçka merkezleri, kamuya açık geniş bant ve açık veri platformları modern “ortak alanlar”dır.
Burada mesele başarıyı garantilemek değil, tıpkı şehirlerin su veya ulaşım için geçmişte yaptığı gibi, yapısal engelleri kaldırmak ve inovasyon için kamu altyapısı sağlamakla ilgili. 21. yüzyılda dijital ve inovasyon altyapısı, 19. yüzyılda yollar veya kanalizasyonlar kadar hayati önem taşıyor. Bu yaklaşım hem bölge sakinleri için istihdam yaratıyor hem de şehri teknolojik olarak güncel tutarak eskimeyi önlüyor.
E-imza Skandalı ve Altyapı Kesintilerinin Tehditleri
Geçtiğimiz günlerde yaşadığımız e-İmza ve aslında kimlik sahteciliği, hepimizin ayağa kalkması ve neler olduğunu sorgulaması gereken fecaat bir olay. Çünkü e-İmza, vatandaşların e-devlet hizmetlerine ve pek çok resmi işleme erişiminde temel bir güvenlik katmanı. Belediyelerden tapu işlemlerine, eğitim ve sağlık randevularına kadar her şeyin dijitalleştiği bir ortamda e-imza altyapısının çökmesi, kentlinin günlük yaşamında :
- Kimlik hırsızlığı (ki ölü avukatların yerine çıkarılan kimlik olayında gördük),
- Sahte işlemler (ki sahte diploma verilmesi ile gördük, başka sahte işlem var mı bilemiyoruz)
- Dolandırıcılık olayları (kimlik hırsızlıkları ile karşımıza çıkan telefon ve banka dolandırıcılıkları)
gibi ciddi gecikmelere ve hak kayıplarına yol açar.
Dijital Altyapının Kırılganlığı ve Kent Hakkı
Diğer yandan ülkemizin önemli sorunlarından birisi kentlerimizin de aynı zamanda sorunu olan “Dijital Altyapı”nın yani şebeke yatırımlarının eksik olması. Bu normal zamanlarda da, afet durumlarında da –ki deprem ülkesiyiz– çok çok önemli. Deprem, sel, siyasi kriz veya siber saldırı gibi durumlarda altyapıların çökmesi bilgiye erişimi keser, yardımları geciktirir, koordinasyonu bozar.
Kent hakkı sadece fiziki mekânla ilgili değil; günümüzde iletişim, ulaşım ve kamu hizmetlerine erişim gibi dijital katmanları da içeriyor. Bu katman çökerse, barınma, sağlık, eğitim gibi temel haklara ulaşım da sekteye uğrar.
Altyapının yetersizliği genellikle sosyo-ekonomik olarak dezavantajlı bölgeleri daha fazla etkiler; bu da kent içi eşitsizlikleri derinleştirir.
Kent Hakkının Geleceği Açısından Kritik Güvence: Hukuk, Gazetecilik, Dijital Güvenlik?
Katılımcı planlama çatışmayı azaltır, güveni artırır ve huzursuzluğu veya sürdürülemez kalkınmayı önleyebilir. Mahalle sakinlerine mahallelerinde söz sahibi olma hakkı tanır; bu da bakım ve güvenliği iyileştirebilir.
Dolayısıyla bu üç unsur aslında “Kent Hakkı”nın sağlanmasında birbirini tamamlar:
- Hukuk: Yasal çerçeve olmadan hesap verilebilirlik ve yaptırım yoktur. E-imza, KVKK, siber güvenlik, kamu ihaleleri gibi alanlarda şeffaf ve güçlü yasa, vatandaşın temel koruması.
- Gazetecilik: Skandalların ortaya çıkarılması, kamuoyunun bilgilendirilmesi, hukuki boşlukların gündemleşmesi için araştırmacı gazetecilik kritik. E-imza skandalları gibi vakaların üstü örtülmez.
- Dijital Güvenlik: Hem kamu hem özel altyapının teknik olarak güvenli olması, kriz anında yedekleme ve dirençli sistemlerin bulunması da şart. Hukuk ve gazetecilik bir şeyin yanlış olduğunu tespit eder; dijital güvenlik ise o yanlışın hiç olmamasını veya etkisinin sınırlanmasını sağlar.
Dolayısıyla: Tek bir “en kritik” güvence seçmek yerine, üçlü sacayağı gerekir. Ama birini seçmek gerekirse, hukuk temel çerçeveyi ve yaptırımı sağladığı için uzun vadeli güvence açısından en kritik unsur kabul edilebilir; gazetecilik ve dijital güvenlik ise bu çerçeveyi işler ve uygulanılabilir kılar.
Ülkemizdeki Durum
E-imza skandalı ve altyapı kesintileri, dijitalleşmiş bir şehirde artık su, elektrik, ulaşım kadar kritik olan “bilgiye ve hizmete erişim hakkını” tehdit eder.
Dijital altyapının kırılganlığı, afet ve krizlerde kent hakkını zedeleyen bir “görünmez risk alanı”dır.
Kent hakkının geleceği, hukuk (hesap verilebilirlik ve standart), gazetecilik (denetim ve kamuoyu) ve dijital güvenliğin (teknik dayanıklılık) birlikte işlemesine bağlıdır.
Benim yaşadığım İstanbul’da 2010’dan bu yana dosdoğru fiber şebeke yatırımı yapılmıyor. Bu dosdoğru, “Kent Hakkı”nın çinenmesi anlamına geliyor.
Hak temelli bir yaklaşım olmadan, altyapı, konut ve kamusal alan öncelikli olarak piyasa güçlerine tahsis ediliyorsa, bu özellikle savunmasız grupları dışlıyor. Hak temelli bir çerçeve, adil tahliye, acil durum iletişimi ve iklim adaptasyonu için planlama yapmaya yardımcı olur.
Telekom sektöründen örnekleyelim. Altyapı yapılmadığı sürece, müşteri sayısı sınırlı kalıyor. Bu da Telekom firmalarının sürdürülebilirliği açısından fiyatların yükselmesi anlamına geliyor, yine müşteri sayısı sınırlanıyor. Bu önümüze “fiberde talep yok ki” şeklinde konuluyor ama bir cinsi yumurta-tavuk hikayesidir.
Dijital Kent Hakları Açısından Gereklilikler
- Evrensel Hizmetin Garanti Edilmesi
- Gizlilik, Tüketici Koruma ve Siber Güvenlik gibi Dijital Hakların Korunması
- İfade Özgürlüğünün Korunması
- Ulusal düzeyde acil durum iletişim sistemleri ve şehirlerle veri paylaşımının sağlanması
- ve En Önemlisi Denetim. Yani operatörlerin hizmet kalitesi ve ayrımcılık yapmama kurallarına uyumunun denetlenmesi
Sakinlerin güvenilir, uygun fiyatlı ve güvenli altyapı ve dijital hizmetlere sahip olma hakkı ve bunları destekleme ve bunlara saygı gösterme sorumluluğu vardır ama kent yönetimlerinin ve merkezi yönetimin de bunun yasal, finansal ve teknik altyapısını oluşturması gerekir.
Kaynak : 