Üsküdar Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Sosyoloji Bölümünden Dr. Berat Dağ, komplo teorilerinin günümüzde toplumda hızla yayılmasının arkasındaki nedenleri ve etkilerini değerlendirdi.
Komplo teorileri aslında basit kurgular
Komplo teorilerinin, karşılaşılan siyasi, iktisadi ve toplumsal sorunların teşhisi ve çözümü için üretilen basit kurgular olduğunu dile getiren Dr. Berat Dağ şöyle dedi:
“Dolayısıyla bu teoriler, herhangi bir olay ve sürece yönelik çok yönlü, derinlikli ve bütünlüklü bir değerlendirme yapılmasını gerektirmez. Yani komplo teorileri, genelde doğrulanamayan ve yanlışlanamayan iddialar toplamı olarak görülebilir. Buradan hareketle eleştirel bilinç düzeyi azalan toplumların bu tür indirgemeci, yüzeysel ve parçalı hazır cevaplara saplanması beklenir.”
Gerçek komploların üzerini örtmek için kullanılıyor
“Komplo teorileri, aslında gerçek komploların üzerini örtmek için kullanılır.” diyen Dr. Berat Dağ, şöyle devam etti:
“Bu anlamda komplo teorileri üzerinden ifrat veya tefrite savrularak kitleleşen bireylerin inşa edilmesi söz konusudur. Bunun sonucunda aşırı edilgen veya etken bir konuma gelen birey ve toplumların özgün ve sürekli bir adalet mücadelesi vermesi çok güçleşir. Söz gelimi, bir bireyin dünyayı beş ailenin yönettiğine inanarak umutsuzluğa düşmesiyle birlikte en basit hak mücadelesini bile anlamsız bulması mümkündür. Bu da sürekli olarak eşitsizlik, baskı ve ötekilik üreten yapı ve etkileşim biçimlerinin kendini yeniden üretmesi için uygun zeminin hazırlanması anlamına gelmektedir.”
Güvensiz ve yalnız toplumlar komplo teorilerine daha açık
Komplo teorilerine bilinçsiz, güvensizleşmiş, yalnızlaşmış ve kendisini çaresiz hisseden birey ve toplumların daha çok yöneldiğinin savunulabileceğini ifade eden Dr. Berat Dağ şöyle konuştu:
“Yani esasen kimsenin kimseye güvenmediği toplumlarda tek başına kalan bireyler, karşılaştığı sorunları çözecek bilgi ve destekten mahrum kalır. Bu mahrumiyet hali de birey ve toplumların kendisini kısa vadede rahatlatacak yanıtları mutlak olarak görmesine neden olur. Elbette ki kısa vadede işlevsel olan bu yanıtların uzun vadede sorunların kaynağını derinleştirmekten öteye gitmeyeceği açıktır.”
Komplo teorileri, toplumların gerçek sorunlarını görmesini engelliyor
Komplo teorilerinin, bireysel ve toplumsal düzeyde iyi, doğru ve güzele yönelik olan kararların alınmasını engelleyeceğini kaydeden Sosyolog Dr. Berat Dağ şunları söyledi:
“Dünyada kıtlık, yoksulluk ve soykırım örnekleri hala devam etmektedir. Buna rağmen kitleler, bu sorunların temellerine yönelik olarak çözüm yolları aramaktansa farklı etnisite, dini yaşam biçimi veya cinsel tercihe saldırmayı seçmektedir. Örneğin, bir toplumsal kriz derinleştiğinde birey ve topluluklar emperyalist-kapitalist eşitsizlikler üzerine hiç araştırma yapmadan direkt göçmenleri, dindarları veya eşcinselleri bunun sorumlusu ilan edebilmektedir. Bu da bu tip krizlerin daha da derinleşmesi anlamına gelmektedir. Dolayısıyla komplo teorileri, azınlıkta kalan imtiyazlı sınıf ve kimliklerin çıkarları için birey, topluluk ve toplumları bilinçli bir şekilde yanlış güdüler diyebiliriz.”
Medya ve dijital platformlar komplo teorilerinin en hızlı yayılma alanı
Komplo teorilerinin, en hızlı ve etkili bir şekilde medya ve dijital platformlarda yaygınlaştığına dikkat çeken Dr. Berat Dağ, şu ifadeleri kullandı:
“Aslına bakılırsa bu platformlar, geniş katılımcı ağlarının serbestçe hızlı etkileşimler kurmasını sağlayan teknolojik bir mahiyeti haizdir. Fakat bu olumlu özellikler, tam tersine de dönebilecek bir ihtimali içerir. Özellikle eleştirel medya okur yazarlık düzeyi düşük toplumlarda hiçbir teyit almadan medyada yer alan kutuplaştırıcı teorilerin güvenilir ve geçerli sayıldığı örnekler çoktur. Bu saikle medya ve dijital platformları komplo teorilerini yaygınlaştırabilecek ve önleyebilecek bir imkân olarak değerlendirmek makuldür.”
Toplumda “komplo teorisi okuryazarlığı” nasıl geliştirilebilir?
Komplo teorilerine karşı bütünlüklü bir mücadele inşa etmenin çok önemli olduğunu söyleyen Dr. Berat Dağ, şunları söyledi:
“Somut bir ifadeyle aile, din, eğitim, medya, iktisat ve siyaset kurumlarının eşgüdümlü bir şekilde bireylere komplo teorilerine karşı bilinç kazandıracak dönüşümler geçirmesi anlamlıdır. Bu noktada her bireyin çocukluk sürecinden itibaren öne sürülen dayanaksız iddiaları derinlikli bir biçimde sorgulama alışkanlığı edinmesi gerekmektedir. Bir toplumda soğukkanlı, itidalli ve eleştirel bakış açıları arttıkça komplo teorilerinin etkisinin azalacağını savunmak söz konusudur.”
Bilimsel bilgi ile toplum arasındaki kopukluk komplo teorilerini güçlendiriyor
Komplo teorilerini etkisizleştirebilen bilimsel bilgilerin toplumsal anlamda yeterince yaygınlık kazanmamasının birçok nedeni olduğuna işaret eden Dr. Berat Dağ şöyle konuştu:
“Burada öncelikle bilimsel yapıların da parçalı olduğunu görmek kritiktir. Bugün hala hamasi ve üstenci biçimleriyle birlikte toplumdan kopuk kapalı bir devre halinde süreklileşen bilimsel kurumlar mevcuttur. Yine diğer toplumsal kurumların eşgüdümlü bir şekilde komplo teorilerine karşı gerekli tedbirleri almaması da bir sorundur. Zira yaşamının her aşamasında komplo teorilerine karşı donanım edinemeyen bireylerin bilimsel bilgilerle sağlam etkileşimlere girme oranı düşecektir. Hülasa bilimsel bilgi ile toplum arasında organik bir bağ kurulamadığında komplo teorilerinin etkisinin artması mümkündür.”
Eleştirel düşüncenin güçlenmesi komplo teorilerine karşı en etkili koruma
Bütün toplumsal kurumların bağımsız, çok yönlü, dengeli, derinlikli ve bütünlüklü bir eleştirel düşünce bağlamında düzenlenmesinin, komplo teorilerinin önlenmesine katkı sağlayabileceğini de dile getiren Dr. Berat Dağ sözlerini şöyle tamamladı:
“Buna binaen her bir bireyin eleştirel bir şekilde aile ilişkileri, dini yaşamı, eğitim aşamaları, medya etkileşimi, iktisadi eylemleri ve siyasi tercihlerini şekillendirebilmesi çok faydalıdır. Böylelikle birey, topluluk ve toplumların komplo teorilerini hakikat olarak görüp bu teoriler bağlamında yıkıcı eylemlere girmesi engellenebilecektir.”
Kaynak : 