Altı Nokta Körler Derneği tarafından düzenlenen “Körlük ve Bilişim” konulu toplantıda, kör kişilerin nasıl yeni teknolojilerden yararlanacağı konusunun ele alındı. Toplantıda, Koç Sistem’den Çağrı Doğan Yapay Konuşma Sistemleri’ni, Dernek üyesi ve eğitmen Adem Vural E – Öğrenme, Elektronik ve sesli kitaplar, körcül (blind-friendly) oyunlar, körlere hitabeden ürünlerle ilgili online alışveriş siteleri’ni ve Avukat Kerim Altınok ise körcül satranç ve müzik programları konularını ele aldılar. Toplantıda ayrıca, “Bilgisayar ve internet erişiminde körlerin karşılaştığı sorun ve çözüm önerileri” konusu tartışıldı. Toplantı hakkında ayrıntılı bilgiye ve sunumlara http://korler.bilkent.edu.tr adresinden ulaşmak mümkün.
Toplantıda ‘Yapay Konuşma Sistemleri” konusunda sunum yapan ve kendisi de görme özürlü olan Koç Sistem’den Çağrı Doğan, yapay konuşma sistemlerini “Konuşma işlevini gören Sentezleyici ve sentezleyiciye ne söyleyeceğini aktaran ekran okuyucu” olarak iki grup altında ele aldı. Çağrı Doğan’ın sunumu şöyle:
Sentezleyici ve Ekran Okuyucu
“Kişisel bilgisayarlarla kullanılan sentezleyiciler metni konuşmaya dönüştürücü (text-to-speech) sistemlerdir. Bu sistemler bir dilin bütün ses birimlerini ve dilbilgisi kurallarını kapsayacak şekilde programlanırlar. Bu, sentezleyicilerin sözcükleri doğru telaffuz etmesine olanak tanır. Bazı özel ad ve bileşik sözcükler sıra dışı harf kombinasyonlarından oluştukları için problem yaratabilirler.
Sentezleyici, bilgisayar içine yerleştirilen bir kart, bir kablo aracılığıyla bilgisayara bağlanan bir kutu ya da bilgisayar üzerinde kurulu ses kartıyla birlikte çalışan bir yazılım olabilir. Sentetik konuşma, sentezleyiciye bağlı olarak, mekanik ya da insan sesine yakın bir kalitede olabilir. Fiyatları 150 dolar ile 1300 dolar arasında değişmektedir.
Konuşma programı bilgisayar hafızasına yüklenir. Komutlar sentezleyiciye: (a) Farklı klavye tuş kombinasyonlarına basarak; (b) Ayrı bir klavyedeki tuşlar kullanılarak; (c) Bilgisayar ekranında değişme meydana geldiğinde otomatik olarak aktarılabilir.
Bu komutlar sentezleyiciye bir sözcük, satır ya da ekrandaki bilginin tamamını okuması için talimat gönderir. Farklı tuş kombinasyonları, sözcüğü kodla, ekranda bu metni bul, PC imlecinin konumunu bildir vb. Komutlar gönderir. Bunların yanı sıra, belli bir renkle yazılmış metinleri yerleştirme; istenildiğinde, ekranda önceden tasarlanmış bölgeleri okuma; ya da kullanıcının, ekrandaki menüde aktif olan seçeneğin ne olduğunu öğrenmesini sağlayan, seçilmiş metni okuma gibi daha gelişmiş işlemler gerçekleştirebilirler. Aynı zamanda, kullanıcının, bir kelime işlemci içindeki imla kılavuzunu kullanmasını ve bir spreadsheet içindeki hücreleri okumasını sağlarlar.
Dos, Windows95 / 98 / ME / 2000 / NT, OS2, Linux işletim sistemleri üzerinde çalışabilen ekran okuma programları mevcuttur. Her biri farklı bir komut yapılarından oluşur ve birçoğunun çeşitli konuşma sentezleyicileri için desteği bulunmaktadır. Fiyatları 400 dolar ile 1500 dolar arasında değişmektedir.
Windows Tabanlı Ekran Okuyucular Nasıl Çalışır?
Windows işletim sisteminin grafiksel ve görsel yapısı, bir ekran okuyucunun ekranda görüneni alıp sentezleyiciye göndermekten daha fazlasını yapmasını gerektirir. Ekran okuyucunun görevleri beş katagoride incelenebilir:
Metin ve Grafikleri Ayırdedip Okumak
Metin ekranda görüntülendiğinde, Windows bu metni küçük noktalardan oluşan matrixler olarak tutar. Bir ekran okuyucunun bu bilgiye yorumlaması ya da neyin metin, neyin resim olduğunu anlaması mümkün değildir. Windows tabanlı ekran okuyucu, Windows uygulamaları tarafından ekrana gönderilen bilgiyi alır ve off-screen model (osm) adı verilen bellek yapısında tutar. Ekran okuyucu okuma işlemini, ekrandaki grafiksel görüntü yerine OSM’den yapar
Windows Yapılarını Tanımlamak ve Kullanıcıya Aktarmak
Windows, uygulamalara ait öğelerin tipini (type) veya sınıfını (class) sunar ve bir çok ekran okuyucu bu bilgiyi alıp kullanıcıya aktarma kapasitesine sahiptir. Tipik bir Windows diyalog kutusunda, bir görevin devamı için basılması gereken bir buton bulunabilir. Windows ekran okuyucusu, yalnızca ekrandaki texti baştan sona okumak yerine, üzerinde bulunulan öğelerin bir buton, radyo buton, liste öğesi vb. Olup olmadıklarını ayırt eder ve bu yönde kullanıcıyı bilgilendirir.
Grafikleri Tanımlamak
Bir çok Windows özelliği ekranda icon ya da grafik olarak görüntülenir. Ekran okuyucu program bu icon ya da grafikleri, kullanıcıya anlamlı bir şekilde aktarmak için, tanımlar. Örneğin, bir çöp sepeti “sil” diye tanımlanabilir.
Fare İşlevi Görmek
Windows uygulamalarının bazı özellikleri yalnızca fare ile ulaşılabilen ve fare butonlarının tıklanmasıyla aktive edilen özelliklerdir. Fare imlecinin, ekranın belli bir bölgesinde konumlandırılmasındaki zorluğun aşılması için, Windows tabanlı ekran okuyucular bu işlemlerin klavye aracılığıyla yapılmasını sağlayacak şekilde programlanmışlardır.
Bilginin Verimli Olarak Aktarılması
Ekran okuyucu, kullanıcının bilgiye verimli bir şekilde erişimi için alternatif bir ara yüz sağlamalıdır. Ekrandaki bilginin baştan sona okunması, kör kullanıcı için yeterli olmayacaktır. Bu bağlamda, Bilginin , kullanıcıya zaman, konum ve tip açısından doğru aktarılması önemli bir koşuldur. Örneğin, konuşma programı bir iletişim kutusunu okurken, hangi seçeneğin aktif seçenek olduğunu kullanıcıya bildirmek zorundadır.
Microsoft Aktif Erişilebilirlik (Microsoft Active Accessibility)
Microsoft aktif erişilebilirlik (MSAA) programcıların takip edeceği bir programlama dili standartları serisidir. Kullanıcının bu standarttan faydalanabilmesi için, Windows uygulaması ve ekran okuyucu programın bu standarda göre programlanmış olması gerekir. Internet Explorer 5.0, Office 2000 ve Lotus Notes bu standarda göre programlanmıştır.
Ekran okuma programı değerlendirirken ve satın alırken dikkat edilmesi gereken hususlar
Bir ekran okuyucuyu satın almadan önceki test ve inceleme aşamasında, bazı temel sorulara yanıt aranmalıdır:
Hangi işletim sistemi kullanılacak? İşletim sisteminin hangi versiyonu kullanılacak? Ekran okuyucu bu işletim sistemi ve versiyonuyla uyumlu mu?
Hangi sentezleyiciler destekleniyor?
Ekran okuyucunun çalışmadığı, renk ayarları, ekran çözünürlüğü, ekran kartları vb. Standart sistem konfigürasyonları var mı?
Ekran okuyucu programın, kullanılması muhtemel uygulamalarla uyum sorunu var mı? Kullanıcının beceri seviyesi ve tercihine göre ayarlamalar yapmak mümkün mü?
Kullanıcının, körcül olmayan bir programı kullanılabilir hale getirmesi için ne yapması gerekiyor?
Ekran okuyucu programın sahip olduğu faydalı ve kendine özgü özellikler neler?
Ekran okuyucu, Windows kullanımında problem çıkarıyor mu?
Kullanım kılavuzu doğru ve erişilebilir mi?
Programın kullanımını öğreten materyal var mı? Bu materyal kullanılabilir bir formatta mı?
Çağrı Doğan sunumunda ayrıca piyasada bulunan konuşma sistemi ürünleri, tanıtımı ve fiyatları hakkında bilgiyi de verdi. Bu bilgilere ulaşmak için, http://korler.bilkent.edu.tr adresine başvurulabilir.
Kaynak : 