Son yıllarda ABD’de sıklıkla tartışılan incel (involuntary celibate-istem dışı bekârlar) toplulukları, geçtiğimiz hafta ülkemizde yaşanan kadın cinayetleriyle Türkiye’de de artan bir endişe kaynağı haline geldi. Bu fenomenin iki ülkede de nasıl ortaya çıktığına dair önemli benzerlikler olsa da, kültürel ve politik bağlamlar arasındaki farklılıklar incel şiddetinin doğasını ayrı ayrı şekilllendiriyor.
Benzerliklerden başladığımızda ilk ortak nokta şüphesiz kadın düşmanlığı temelli ideoloji. Hem ABD hem de Türkiye’deki incel topluluklarının temeli, kadınlara karşı duyulan derin bir nefret üzerine kurulu. İncel ideolojisi, erkeklerin cinsel veya romantik reddedilişlerini kadınlara bağlar ve modern feminizmi ve cinsiyet eşitliği hareketlerini bu sorunların kaynağı olarak görür. Bu kadın düşmanlığı, çevrimiçi tartışmaları körükleyerek kadınlara karşı şiddeti teşvik eder. Her iki ülkede de incel gruplarının, başta Discord, Telegram ve benzeri anonim çevrimiçi platformlar olmak üzere, dijital ortamlarda örgütlendiğini görüyoruz. Kendini dışlanmış hisseden bireyler bir topluluk hissi veren bu ortamlar, incellerin şikayetlerini paylaşmalarına, aşırı içerikleri yaymalarına ve bazen şiddet içeren eylemleri teşvik etmelerine olanak tanır ve bu, hızla radikalleşmeye ve zararlı ideolojilerin kontrolsüzce yayılmasına neden olur.
ABD’de, 2014’te Elliot Rodger tarafından gerçekleştirilen Isla Vista saldırısı ve 2018’de Scott Beierle’in düzenlediği Tallahassee yoga stüdyosu saldırısı ilk yüksel profilli incel şiddeti örneklerinden olup, sonradan gerçekleşen şiddet eylemlerinin çoğunda saldırganların Elliot Rodger’ın manifestosundan etkilendiği ortaya çıkmıştır. Türkiye’de konuyu gündeme getiren trajik olay ise geçtiğimiz hafta sonu Semih Çelik’in iki genç kadını akıl almaz bir vahşetle öldürmesi oldu. Incel topluluklarının çevrimiçi olarak örgütlenip nasıl tehlikeli hale geldiğini ortaya koyan bu olaylar, çevrimiçi nefretten kaynaklanan şiddetin kadınlara yönelik fiziksel saldırılara nasıl kolaylıkla dönüşebileceğini gösteriyor.
Hem ABD’de hem de Türkiye’de incel grupları, çevrimiçi dünyada popülerleşen “red pill” ve “black pill” gibi global alt kültürel referanslardan ilham alıyor. Bu kavramlar, erkekleri radikalleştiriyor. İncel toplulukları, ayrıca popüler filmler (Fight Club, The Matrix) ve müzik (Radiohead-Creep, Deftones-Change, David Bowie-The Man Who Sold the World) gibi medya unsurlarını da kullanarak erkekleri kadınların hakimiyetindeki bir toplumda kurban olduğu argümanını yaymaya çalışıyor. Katil Semih Çelik’in sonradan ortaya çıkan videosunda Pixies-Where is My Mind şarkısının arka planda çalması da bu bakımdan tesadüf değil.
ABD ve Türkiye’deki İncel Şiddetinin Temel Farklılıkları
Politik ve kültürel olarak ABD’de incel toplulukları sıklıkla alt-right (aşırı sağ) hareketle bağlantılıdır. Bu hareket, beyaz milliyetçiliği, anti-feminizmi ve liberal sosyal politikalara karşıtlığı teşvik eder. ABD’de incel ideolojisinin ana odağı cinsiyet üzerindedir, ancak alt-right hareketin içinde ırkçılık ve yabancı düşmanlığı gibi fikirlerle de örtüşür. Yine de, incel ideolojisinin temel şikayeti, kadınların modern toplumda erkeklerin rolünü küçülttüğü inancına dayanır. Türkiye’de ise incel topluluklarının genellikle ultra milliyetçi ve aşırı sağ hareketlerle bağlantılı olduklarını görüyoruz. Bu gruplar, yalnızca cinsiyet meselelerine odaklanmayıp, aynı zamanda göçmenlere, azınlıklara ve Türkiye’ye dışarıdan gelen etkilere de düşmanlık besliyor. Türkiye’de incel ideolojisi ve aşırı sağ hareketler, Türk kimliğini ve değerlerini koruma amacıyla birleşiyor. Bu bağlamda, Türkiye’deki inceller kadınları geleneksel rolleri reddetmekle suçlarken, göçmenleri ve azınlıkları da ülkenin sosyal yapısını bozmakla suçluyorlar.
Dinin ve geleneksel değerlerin rolü bakımından iki ülkeyi karşılaştırdığımızda, her ne kadar ABD’deki sağcı politikalarının bazı unsurları geleneksel aile değerlerini desteklese de, incel ideolojisinin genel olarak daha seküler olup, modern cinsiyet dinamikleri ve flört normlarına yönelik şikayetlerle ilgilendiğini görüyoruz. Son tahlilde ABD’deki incel hareketi, erkeklerin ilerici, feminist bir toplumda dezavantajlı konuma düştüğü inancına odaklanıyor. Türkiye’de ise incel ideolojisi, muhafazakar İslami değerlerle ve ataerkil geleneklerle çok daha fazla iç içe geçmiş durumda. Türkiye’deki inceller, modernlik, sekülerlik ve cinsiyet eşitliği etrafındaki daha geniş kültürel mücadelelere de dahil olarak, feminizmin ve liberalizmin geleneksel Türk ve İslami değerleri zayıflattığını savunuyorlar.
ABD’de incel şiddeti öncelikle kadınlara yönelik olup, bazı inceller ırkçı görüşler dile getirseler de, bu görüşler genellikle cinsiyete dayalı şikayetlerin ardından ikincil olarak gelir. İncel hareketinin temel hedefi kadınlardır, çünkü bu kişiler yalnızlıklarının ve her türlü hayal kırıklıklarının esas sorumlusu olarak kadınları görür. Türkiye’deki inceller ise, sıklıkla kadın düşmanlığı ile yabancı düşmanlığını ve etnik milliyetçiliği birleştiriyor. Bu durum, kadınların yanı sıra göçmenlere ve azınlıklara da düşmanlık beslemelerine yol açarak, bu ideolojiler birleştiğinde, Türk incellerinin yalnızca kadınlara değil, aynı zamanda toplumdaki diğer kırılgan gruplara da zarar verme olasılığını arttıran bir faktör olarak karşımıza çıkıyor. Incel topluluklarında LGBTQ+ bireyler de geleneksel cinsiyet rollerine ve toplumsal değerlere tehdit olarak görülüyor. ABD’deki inceller bu homofobik ve transfobik görüşlerini alt-right ve anti-feminist ideolojilerle bağdaştırırken, Türkiye’deki inceller bu tutumlarını muhafazakar dini değerler ve milliyetçilikle harmanlayarak LGBTQ+ haklarını Batı’dan gelen bir tehdit olarak çerçeveliyor.
Platform Sorumluluğu: ABD ve Türkiye’de Hukuki ve İçerik Denetleme Yaklaşımları
ABD’de incel ile bağlantılı şiddet, giderek daha çok iç terörizm veya nefret suçu olarak sınıflandırılmaya ve incel ilhamlı saldırıları kadın düşmanı aşırılıkçılık kapsamında değerlendirilerek bu toplulukların radikalleştiği çevrimiçi forumlar ve sosyal medya platformları daha sıkı denetlenmeye başlandı. Elliot Rodger ve Scott Beierle gibi olayların çevrimiçi incel topluluklarının şiddetli davranışları nasıl teşvik ettiğine dair daha derinlemesine araştırmalar yapılmakla birlikte, bu toplulukların merkeziyetsiz ve anonim yapısı nedeniyle bu şiddetin tespit edilmesi ve önlenmesi halen oldukça zor.
Incel şiddeti vakaları arttıkça Platformlar da bu şiddeti teşvik eden içerikleri önlemek için daha fazla tedbir almaya başladılar. Örneğin, Reddit, YouTube ve 4chan gibi platformlar, bir zamanlar incel içeriğine daha açık şekilde ev sahipliği yaparken, zamanla daha sıkı yönergeler uygulamaya başladı ve Reddit 2017’de, şiddeti teşvik ettiği gerekçesiyle ünlü “r/Incels” subreddit’ini yasakladı. Benzer şekilde YouTube şiddeti ve kadın düşmanlığını teşvik eden videoların yayılmasını azaltmak amacıyla politika güncellemeleri yapmış olsa da, halen öneri algoritmaları üzerinden aşırı içerikleri teşvik etmekle eleştirilmeye devam ediyor.
ABD’de çevrimiçi platformları kullanıcıların ürettiği içeriklerden dolayı sorumluluktan muaf tutan İletişim Uygunluğu Yasası (Communications Decency Act-CDA) 230. maddesi, içerik denetiminde merkezi bir rol oynuyor. Bu da Twitter, Facebook ve Discord gibi şirketlerin, kullanıcıların paylaştığı zararlı içeriklerden ötürü kural olarak sorumlu tutulmamasını sağlıyor. Son yıllarda platformların incel toplulukları gibi zararlı içerik barındıran topluluklara karşı yeterince önlem alınmadığı ve gerçek dünyada şiddete yol açan zararlı içeriklerin kaldırılmasını yavaşlattığı gerekçesiyle eleştirilen 230. madde için -AB’deki Dijital Hizmetler Yasası’ndaki sorumluluk hükümlerine benzer öneriler içeren- reform çalışmaları halen devam ediyor.
Türkiye’de tıpkı ABD’deki gibi incel toplulukları genellikle Discord ve Telegram gibi daha anonim ve daha az denetlenen platformlar üzerinden organize oluyorlar. Bu platformlar çevrimiçi ortamda suç teşkil eden ve kişilik hakkını ihlal eden içeriğe erişimin engellenmesini düzenleyen detaylı hükümler içeren ve 2020 yılında sosyal medya platformlarına yönelik yeni hükümler ve ağır yaptırımlar içeren 5651 sayılı kanuna tâbi. Bu yasa, teoride Türkiye’deki yetkililerin nefret söylemi veya aşırı içerik barındıran içerikleri ABD’ye kıyasla daha hızlı bir şekilde kaldırmasına olanak sağlıyor. Ancak pratikte yasanın uygulanış biçimi ve yargı üzerindeki siyasi baskı sonucu hukuken ifade özgürlüğü kapsamında kalması gereken şiddet içermeyen muhalif ve eleştirel içerikler ışık hızıyla engellenirken, açıkça hukuka aykırı ve toplum için gerçek ve yakın tehlike oluşturan incel topluluklarının yaydığı içerikler ve benzerleri çoğunlukla gözardı edildiğini, bu süreçte bu grupların sık sık daha az denetlenen platformlara kaydığını ya da kendi sitelerini kurarak daha izole hale geldiklerini görüyoruz.
İncel İdeolojisi ile Mücadelede Siyasi ve Toplumsal İradenin Rolü
Discord gibi platformların sunduğu anonimlik, incel gruplarının organize olup içerik paylaşımını kolaylaştırırken, bu grupların farklı isimler veya platformlar altında yeniden ortaya çıkmalarına da imkan sağlıyor. Bu akışkan yapı, kolluk kuvvetlerinin bu ideolojilerin yayılmasını durdurmasını güçleştiriyor; fakat asıl tehlike, sorunun sadece teknik bir mesele olarak algılanıp siyasi boyutlarının göz ardı edilmesi. Hem ABD’de hem de Türkiye’de, siyasi irade zaman zaman bu zihniyete göz yumuyor, hatta bazen bu grupların söylemleri, daha geniş toplumsal kaygılarla örtüşerek siyasete hizmet edebiliyor. Bunun yanı sıra, “trad-wife” gibi yüzeysel, stilize edilmiş magazinsel içerikler de sorunun ciddiyetini hafifleterek dikkatleri asıl meseleden uzaklaştırıyor ve incel ideolojisinin yaydığı tehlikeyi küçümsüyor. Bu tür söylemler incel ideolojisinin gerçek tehlikesini gölgede bırakarak, sorunun toplumda yarattığı yapısal zararın görünürlüğünü azaltıyor.
Bu sorunun, şu anda ülkemiz kamuoyunda ağırlıklı olan söylemin aksine, yalnızca Discord gibi sosyal medya platformlarının denetimi ya da engellenmesi ile çözülemesi mümkün değil. Kök nedenlerle mücadele eden ve cinsiyet eşitsizliği, sosyal izolasyon ve radikalleşme gibi sorunlara karşı toplumun tüm kesimlerini kapsayan hem toplumsal hem de siyasi irade içeren bir seferberlik şart. Bu mücadeleye duyulan acil ihtiyaç, her geçen gün daha fazla kadının hayatını tehdit eden bir gerçeklikle karşımıza çıkıyor ve ne yazık ki biz hâlâ sokakta kadına yönelik cinsel saldırıya müdahale etmekten kaçınırken, şiddete karşı toplananları engelleyen kolluk kuvvetlerini izliyoruz.
Yukarıda adlarını katille aynı cümlede geçirmemeyi bilinçli olarak tercih ettiğim İkbal Uzuner ve Ayşenur Halil’i sevgi ve saygıyla anıyor, onları ve pek çok kadını hayattan koparan bu zihniyetle mücadele sorumluluğuyla bu yazıyı noktalıyorum.
Kaynak : 