Bu yazı dizisinin önceki bölümlerini;
başlıkları altında okuyabilirsiniz.
Türk Telekom’un özelleştirmesinde, Resmi Gazetede yayınlanan Bakanlar Kurulu kararı sonrası oluşan durumu anlatan yazı dizisi, oluşan durumun, birçok insan üzerinde yarattığı ince etkileri ve duygusal karmaşayı anlatmak üzerine kurulu ama maalesef bu yazı dizisini okuyan ve hamasi ve popülist nutuklar atmaya meraklı çevreler “İşte..“ diye başlayan bir takım maillerle yanlış yönlere yorumluyorlar. Oysa, benim anlatmaya çalıştığım husus daha başka bir seviye. Bu seviyeyi fark eden veya tartışmaya gönüllü insan sayısı da fazla değil anlaşılan.
Türk Telekom özelleştirmesi, ülkemizin içinde bulunduğu durum gibi çok karışık. Meydana gelen olaylara “bu siyah, bu beyaz” demek olanaksız.
Ancak, benim ve bazı kişilerin geçtiğimiz hafta şaşkınlıkla fark ettiği bir husus; “TT özelleştirmesinin sonuçlanabileceği düşünülmüyordu” oluşu. Ya da “bu seviyeye, bu kadar hızlı gelebileceği” düşünülememişti. Daha önceki yazılarımızda vardı. Kimi çevreler, özelleştirmenin 3 ekim sonrasına atılacağını, AB görüşmelerinde pazarlık konusu olabileceğini vs bile düşünüyordu. Açıkçası, ne Türk Telekom içinde ya da çevresinde olanlar, ne özelleştirmeye satın almak için başvuranlar, ne de telekom ya da telekom olmayan özel sektör, bu özelleştirmenin tamamlanmasına ihtimal vermiyorlarmış, geçtiğimiz hafta bunu fark ettim.
Bunu Bakanlar Kurulu kararının Resmi Gazetede yayınlanması sonrası konuştuğum ve her kademeden kişilerin düşünce ve sözlerinde gördüm. Neden olarak; “Türk Telekom’un büyüklüğü”, “ülkemizdeki özelleştirmelerin durumu” ve en önemlisi “Türk Telekom’un yıllardan bu yana özelleştirilememesi” sayılabilir. İnsanların bilinçaltına ya da bilinçüstüne, “bu iş sonuçlanmaz” diye bir şekilde kazınmış.
Ben bu yazımda, şu anda toplumda olayın gidişatına dair, hissedilen ince noktaları anlatacağım; Bu saatten sonra ne işe yarar bilemiyorum ama hem tarihe not düşmek, hem bundan sonrasında yapılacak benzer olaylarda dikkate alınması açısından bütün bunları bir daha gözden geçirelim.
Özelleştirme Şart mı?
Türk Telekom yıllardan bu yana iyi yönetilemeyen bir firma olarak görülüyor. Nedeni;
- Türk Telekom Karlı değil; Açıklanan kar rakamları makyajlı. Bugün Turkcell ya da Telsim’den alınan 10 yıllık farklarla kar yakalandı ama yarın?
- Eleman sayısı olması gerekenin 3 katı*; Fazla elemanların devlete bindirdiği yük yıllık 1 milyar $. Birilerinin tavassutu ile alınan kişiler devlet şirketinde çalışmanın rehaveti içinde.
- Türk Telekom Verimsiz çalışılıyor; Gerek devlet şirketi olmanın getirdiği rahatsızlıklar (İhale Kurumu’na bağlı çalışmak gibi), gerek strateji belirlemede değişen politik durumun getirdiği sıkıntılar, gerek fazla elemanın getirdiği hantallık ve rahatlık içinde Türk Telekom olması gereken noktanın çok uzağında
- Yurtdışı yatırımlarına yönelemedi; Atı alan Üsküdar’ı geçti. En yakın örnek OTE, ama yanı sıra İtalya Telekom, İspanya Telekom gibi firmalar kendi pazarlarını farklı ülkelere yaydılar. Dış yatırım yaptılar ama özelleştirme ve serbestleştirme sancıları içindeki Türk Telekom ancak burnunun ucundaki Türk özel firmalarına yönelik kendini savunma hareketleri dışında bir şey yapmadı
- Türk Telekom Yatırımları Yabancı malı; Türk Telekom büyüklüğündeki bir haberleşme şirketi olarak, Türkiye içindeki telekom sanayinin gelişmesini etkilemek mümkünken, Türk Telekom hep yurtdışı üreticilerin malları ile yatırım yaptı. Hatta bunu, bir yatırım stratejisinden ziyade, yabancı üreticilerin ‘pazara giriş ya da yer kapma amacıyla bazen ucuza ya da ilk başta ücretsiz’ sunduğu yeni teknolojileri uygulama yoluyla yaptı. Sonuç olarak, bugün herkesin ‘büyük’ olarak yorumladığı bu firmanın Türkiye’ye yerli telekom endüstrisinin oluşması anlamında katkısı SIFIR.
- Telekom’da Katma değerli servisler gelişmedi. OECD raporuna bakıldığında, bugün dünyanın ileri gelen telekom şirketlerinin gelirlerinin büyük bir kısmı katma değerli servislerden ve iş ortaklarından geliyor. Türk Telekom hangi katma değerli servisleri veriyor diye bakıldığında; sektörün başladığı servisleri (mesela Metro Ethernet) durdurarak, arkasından başladığı ya da 2001 yılında kendisine önerilen bakır üzerinden ADSL servisini verdiği ama kendi büyüklüğü çağında gelişmeler yapmadığı görülüyor.
Bir şirketin “ne kadar gelir ya da katkı getirdiği kadar, ne getirmeliydi”si de önemli. Türk Telekom, özetle 1990 sonrası Türk Telekom sektörüne gelişme anlamında katkıda bulunmuş mudur? Yukarıdaki satırları değerlendirirken bir daha analiz etmek lazım.
Neyse ki, bir şekilde mobil sektör başlamış ve ayrılmış. Yoksa o da bugünkü konumunun neresinde olurdu bilmiyoruz.
Neden Serbestleşme?
Serbestleşme ama neden? sorusunun cevabı zaten yukarıdaki satırlarda var. Herbir noktay, bugün mobil sektörün geldiği büyüklükle karşılaştırın. “Neden serbestleşme?”nin cevabını alacaksınız.
Örneğin; en son maddede belirttiğimiz; Yurtdışı yatırıma yönelemedi konusu, Türk Telekom kendisini burnunun ucundaki Türk özel firmalarına karşı savundu derken, demek istediğimiz aslında, şirketin içindeki menfaat odaklarının (elemanlar, politikacılar, iş yapanlar ve bürokratlar) kendilerini ve ellerindeki olanağı/gücü savunması demekti. Yoksa, Türk Telekom daha önce özelleşseydi belki bugün satılmak yerine, belki Oger’in geldiği konuma yani çevre ülkelerdeki başka telekom firmalarını satın alır hale gelecekti.
Özelleştirme Şekli
İşte, önceki 2 yazımızda özel telekom sektörü temsilcilerinin, Resmi Gazete yayını sonrası geldikleri nokta dediğim şey asıl bu. Yazımızın asıl konusu da bu.
Özelleştirme gerçekten gerekli. Ama nasıl? Son 5 yıldır, hatta 10 yıldır, Özel telekom şirketleri, bir yandan iş yapabilme ve yeni bir sektörde yer alma kaygısı taşırken, bir yandan o kadar kendilerini korumak zorunda kaldılar ki, özelleştirme olayına “Aman olsun, hemen bitsin” diye baktılar. İsterseniz bunu da kısaca özetleyelim; Türk Telekom’un son 5-10 yıllık hareket tarzına yönelik birkaç noktayı açalım;
- Özel telekom şirketleri devamlı mahkemelerde; Hatta bazıları Türk Telekom tarafından Devlet Güvenliğini tehdit ediyor gibi uç nedenlerle mahkemeye verildiler.
Sektörün işletmecilerini şikayet etmek, sektöre ve TT’ye ne fayda sağladı? Asıl işletmeciler mahkemede sürünürken, merdiven altı kaçak ses’te bir küçülme oldu mu? Sektörün yeni bir gelir kaynağının engellenmesi Türk Telekom’a gelir artışı mı getirdi? Bunları sormak lazım..
- Özel İnternet/Telekom Sektörün Para Kaynağı Kısıldı; Kurulması, büyümesi ve gelişmesi için bir “Telekomünikasyon Kurumu” kurulan özel telekom sektörü para kaynakları yıllar içinde ellerinden alındı ya da hiç verilmedi.
Örneğin, altyapı lisansı TK tarafından tesis edilmedi ve Türk Telekom da şirketlere altyapısını kullandırtmadı.
Örneğin ADSL, ISS’lere açılmadı. Metro Ethernet aynı şekilde uzunca bir süre engellendi. ISS’lerin büyük bir ucuzluk ve bant genişliği sağlayan ADSL’e karşı dial-up ve kiralık hat (LL) ile mücadele etmesi beklendi. Metro Ethernet uygulaması yapana mahkeme açıldı. Bunun sonucunda bugün bildiğimiz büyük büyük ISS firmaların ismini duymamaya başladık. Sahi bugün ismini bir çırpıda sayabileceğiniz hangi ISS’ler var?
- Devlet Kurumlarına Başvurular Etkilendi, Mahkemeler zaten uzun Sürüyor; Haksızlığa uğrayan işletmecilerin başvuruları, devlet ya da mahkeme süreçlerinde uzun uzun sürdü. Çıkan gerekçeli kararlar, yine uzunca süreler açıklanamadı. Ya da yetkili kurumların kararları uygulanmadı ama uygulanmamasına karşın bir tedbir de alınmadı. Mahkemelerin uzun sürmesi de “iş işten geçti” şekline dönüştü.
Bu sıkıntıları yaşayan Türk Özel Telekom sektörü, Telekomünikasyon Kurumu’ndan da beklediği ilgiyi görmemesini, serbestleşmenin yarım şekliyle bile tamamlanamamasını, Türk Telekom’u yani devlet şirketini koruma içgüdüsü ya da en azından Telekomünikasyon Kurumu kurulurken, içine TT’den çok sayıda eleman alınması nedeniyle TT’a gönül borcu olarak yorumladı. Bu da Türk Telekom özelleştirmesinin “bir kurtuluş” olacağı inancını yarattı. İşte telekom özel sektörü bu noktanın arkasına geçip “özelleşme ama nasıl” demeye fırsat bulamadı.
Şu anda Özel Sektör Ne Diyor?
Özel telekom sektörü şu anda, bir yandan şüpheyle “özel tekele mi gidiliyor” diyerek özelleştirmeye bakıyor. Diğer yanda, özel sohbetlerde “neden bir ya da birden fazla Türk Şirketi olamadı” diye soruyor.
Özel sektörün korkusu, özer sektör olmayanlardan farksız; acaba milletin parası yani bu kadar yıl vergisi (T.Özal yılları) ya da 2-3 kat pahalı ödemeleri ile oluşturulmuş altyapı, yeni Türk Telekom yönetimince kapalı mı tutulacak. Bu altyapı dışında başka omurgaların kurulmasına (ADSL + Kablo + Wireless) müsade edilecek mi?
İşte sorular bu noktalarda tıkanıyor.. Henüz cevaplar belli değil.
Bundan sonraki bölümde bazı röportajlar vereceğiz. İlk röportajımız, özelleştirmenin ilk günlerinden bu yana “önce serbestleşme” diyen CHP Milletvekili Osman Coşkunoğlu – 3 ile..
* Eleman sayısına yönelik olarak; Başkent İktisat Gurubu adıyla mail listelerine gönderilen ve Haber-Sen web sitesinde de yer alan OECD raporuna dayandırılan power point sunumu, gerek okuyucularımız gerekse bizzat Başkent İktisat Grubu göndererek, görüşümüzü sordular. Bu sunuma kaynak olduğu bildirilen OECD raporu bizde de mevcut (Başkent İktisat Grubuna da gönderdik). Bu raporda sunumda belirtilen rakamlar yer almıyor. Aksine Türk Telekom’un gerek abone başı gerekse eleman başı gelirlerle en sonlarda yer aldığını ve bir üstte yer alan ülkelerin, TT’ye nazaran nerdeyse 2 kat daha verimli olduğunu görüyoruz. Başkent İktisat Grubu’na da bu verileri OECD raporunda bulamadığımızı aktardık ve nereden bulabileceğimizi sorduk ama henüz cevap alamadık. Aldığımızda bu satırlarda yer veririz. İsteyen olursa da bahsedilen OECD raporunu (5 MB) göndeririz.
Kaynak : 