Türkiye Üçüncü Sektör Vakfı tarafından hazırlanan Türkiye’de sivil toplumun durumunu ortaya koyan en kapsamlı araştırma olan STEP (Sivil Toplum Endeksi Projesi) sivil toplum kuruluşlarının ciddi mali sıkıntılarla karşı karşıya olduğunu ortaya koydu. Aydın Doğan Vakfı, Chrest Vakfı, Kadir Has Vakfı ve Sabancı Vakfı desteğiyle hazırlanan rapor sivil toplum alanının geliştirilmesi gerektiğini vurguluyor.
TÜSEV (Türkiye Üçüncü Sektör Vakfı) tarafından CIVICUS işbirliği ile hazırlanan ve Türkiye’de sivil topluma dair uluslararası karşılaştırmalı ilk araştırma olan Türkiye’de Sivil Toplum: Bir Dönüm Noktası adlı rapor kamuoyuna açıklandı. Aynı anda 56 ülkede yapılan araştırma sivil toplumun mevcut durumunu değerlendirmenin yanında, sivil toplumu güçlendirmeyi amaçlıyor.
Koç Üniversitesi’nden Ahmet İçduygu, Deniz Ş. Sert ve TÜSEV’den Zeynep Meydanoğlu’nun koordinasyonunda yapılan araştırmaya göre bugün Türkiye’de 4.547’si vakıf, 86.031’i dernek olmak üzere, 90.578 sivil toplum kuruluşu faaliyet göstermekte, bu rakamlara sendikalar, meslek odaları ve kooperatiflerin de eklenmesi durumunda sayı 150.000’i aşmaktadır. Türkiye nüfusuna oranla STK sayısı oldukça düşüktür: ülke genelinde ortalama her 780 kişiye 1 STK düşmektedir
Araştırmaya göre, STK’lara göre en önemli sorunlarının başında mali sıkıntılar gelmektedir
STK’ların yıllık gelir miktarlarına detaylı bir bakış, sivil toplum kuruluşlarının faaliyetlerini son derece kısıtlı miktarlarla gerçekleştirdiklerini göstermektedir. STK’ların neredeyse yarısının (%44,6) yıllık geliri 10.000 TL’nin altında olup, %15,7 gibi önemli bir kesiminin yıllık gelirlerinin 2000 TL’nin altında olduğu görülmektedir.
STEP ARAŞTIRMASINA GÖRE STK’LARIN MALİ DURUMU:
STK’ların mali kaynaklarının başında üyelik aidatları (%33) gelmekte, ancak gelişmiş ülkelerde STK kaynaklarının büyük kısmını oluşturan hizmet/bedelli satışla elde edilen gelirler (%5) ve kamu kaynakları (%6) Türkiye’deki STK’ların gelirleri arasında çok az yer tutmaktadır.
Türkiye’deki derneklerin 2008 yılı toplam gelirleri 9.159.207.419,31 TL olmuş ve bunun 1.664.064.087 TL’sini (%18) yurtiçinden alınan bağışlar oluşturmuştur.
2008 ve 2009 yıllarında yurtdışından alınan bağışlar sözkonusu olduğunda ise, derneklerin toplam 31 milyon Avro, 7,1 milyon TL, 14,8 milyon Amerikan Doları, 4.300 Norveç Kronu, 40.500 Avustralya Doları, 376.000 İngiliz Sterlini, 142.000 İsviçre Frangı, 1,8 milyon İsveç Kronu, 4,9 milyon Danimarka Kronu ve 291.000 Kanada Doları geliri olmuştur.
Türkiye’de bağış oranları da oldukça düşüktür: uluslararası bir araştırmaya göre nüfusun sadece %14’ü son bir ay içinde bir STK’ya nakdi bağış yapmıştır.
Aynı araştırmada Türkiye bağış, gönüllülük ve tanımadığı birine yardım etme eğilimleri açısından 153 ülke içinde 134.sırada yer almıştır
Türkiye’de vatandaşların %80’i geleneksel ve dini sebeplerle, akrabalarına veya yakınlarına bir şekilde bağış yapmasına rağmen, bunların büyük çoğunluğu (%86) ihtiyaç sahiplerine doğrudan yapılan, küçük miktarda ve düzensiz bağışlardır
STK’larda Mali Kaynakların Dağılımı
STK’ların Yıllık Gelirleri
Bölgesel farklılıklar mali kaynakların yeterliliği ve çeşitliliği konularında önemli ölçüde hissedilmektedir. Örneğin, yurtdışından fon sağlamada Marmara Bölgesi Türkiye genelinden % 33 daha fazlayken, Güneydoğu Anadolu’da bu oran % 5 daha düşüktür.
Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki STK’ların mali kaynaklarının büyük bir bölümü üye aidatlarından oluşurken, Marmara’da mali kaynakların büyük bölümünü yabancı kuruluşlar ve yerli şirketler yaratmaktadır.
Yerli şirketlerin Ege ve Marmara Bölgelerinde STK’lara mali kaynak yaratmadaki rolü oldukça yüksek iken, bu oran Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde sıfır, İç Anadolu, Akdeniz, Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgelerinde ise Türkiye genelinin altındadır.
Yurtdışından Fon / Bağış Alımlarının Bölgesel Dağılımı
STK’ların çoğunun mali kaynaklarının hedeflerini gerçekleştirmede yetersiz kalmasının sebepleri arasında kuruluşların kaynak geliştirme ve finansman konularındaki bilgi ve beceri eksiklikleri ile yapılan bağışların büyük bölümünün belli başlı büyük STK’lara gitmesi sayılmıştır.
Bir diğer sebep olarak kurumsal ve bireysel bağışçıları STK’lara bağış yapmaya yönlendirecek mekanizmaların azlığı vurgulanmıştır. Son yıllarda STK’lara kaynak aktarımını sağlayan mekanizmalar olarak sosyal yatırım vakıfları (community foundation) ve yerli vakıfların hibe programları görülse de çok yeni olan bu uygulamaların etkileri henüz net olarak görülememektedir.
STEP Sivil Toplum Kuruluşları Anketi’ne göre, özel sektör aktörleri sivil toplum kuruluşlarının % 67’si tarafından genellikle ilgisiz, % 48’i tarafından kurumsal sosyal sorumluluğa sözde önem veren aktörler olarak görülmektedir. Ayrıca özel sektör desteği alan kuruluş yelpazesini sınırlı bulanların oranı %75’dir.
Sivil toplum kuruluşlarının uluslararası ilişkilerinin gelişmişlik düzeyi de bölgesel farklılıklar göstermektedir. “Büyük” ve gelişmiş STK’ların bulunduğu Ankara ve İstanbul, tahmin edileceği gibi uluslararası ilişkilerin gelişmişliğinde ülke ortalamasının üstündedir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ndeki STK’lar da uluslararası ilişkilerinin gelişmişliği açısından ülkenin iki metropolünü yakalamıştır.
TÜSEV (Türkiye Üçüncü Sektör Vakfı)
TÜSEV 1993 yılında Türkiye’nin önde gelen sivil toplum kuruluşları tarafından kurulmuştur. Amacı, vakıfların ve derneklerin oluşturduğu ‘üçüncü sektörün’ ortak sorunlarına çözüm bulmak için mali, yasal ve işlevsel altyapısını güçlendirmek, sosyal yatırım, araştırma ve uluslararası ilişkiler yoluyla sivil toplumun geliştirilmesini sağlamak olarak özetlenebilir. TÜSEV’in halen 100’den fazla vakıf ve dernek üyesi bulunmaktadır.
CIVICUS :
1993 yılında kurulmuş olan CIVICUS, vatandaş katılımını ve sivil toplumu dünya çapında güçlendirmeye adanmış uluslararası bir sivil toplum birliğidir. Birliğin merkezi Güney Afrika’da olup, 110 ülkeden 650’yi aşkın üyesi CIVICUS şemsiyesi altında işbirliği yapmaktadır. CIVICUS üyesi sivil toplum kuruluşları arasında gençlik, kadın, çevre alanlarında çalışanların yanında çeşitli bölgesel ağlar ve bağışçı kuruluşlar yer almaktadır. Sivil Toplum Endeksi Proje metodolojisi CIVICUS tarafından hazırlanmakta ve her ülkede ulusal bir ortak koordinasyonunda yürütülmektedir.
Kaynak : 