Boeing’de Neler Oluyor?

ABD’nin en stratejik firmalarından birisi olan Boeing, uçak, helikopter, roket, uydu, telekomünikasyon ekipmanları ve füzeler tasarlayan ve üreten, tüm dünyaya satan bir Amerikan havacılık şirketi ama günümüzde üstüste gelen arızalar, sorunlar ve şirketin içinden aktarılan olumsuz bilgilerle konuşuluyor. William Boeing tarafından 1916 yılında yılında kurulan firmanın, ürettiği ticari uçakların 2017 yılında pazara sürülen en son modeli olan 737 Max’lar, 2018 ekiminde Endonezya ve 2019 martında Etiyopya havayolları yönetiminde büyük ölümlü kazalara (toplamda 346 kişi) uğrayınca, firmanın kendisi de sorgulanmaya başlandı.

Boeing bu kazaların 2018’de meydana gelen ilkini “pilotaj hatası” diye tanımladı. 2019’daki ikinci kaza da aynı şekilde meydana gelince bu sefer “yazılım hatası” diye kapatmaya kalktı. Ama aynı kazanın 2 kere üstüste olması havacılık endüstrisinde dikkat çekici oldu ve ABD’de Senatosunda soruşturma açıldı. Bir senatör düşen 2 uçağın yolcuları için “uçan tabut içindeymişler” tabirini kullandı.

Soruşturma sürecinde bütün dünya havayolları 737 Max uçakları yere indirdi. Not edelim; Türk Havayolları (THY) bu uçaktan 50 tane sipariş vermiş ve bu kazaların olduğu tarihe kadar da 12’sini teslim almıştı. ABD’deki soruşturma da havayollarının kendilerinden ayrıca uçakların uçmasına engel getirdi ama 21 ay sonra bazı yazılımsal düzenlemelerle tekrar izin verdi ve şubat 2021’de uçaklar tekrar uçmaya başladı.

Çünkü bu uçakların pazardan kaldırılması çok önemli bir sorun yaratırdı. Bu uçakların bir ünvanı da, tarihteki hiç bir ticari uçağın ulaşamadığı satış rakamlarına ulaşmış olması. 2024 mart itibariyle, 4.813 uçağın sipariş edildiği ve 1.486 tanesinin teslim edildiği kaydı var.

Son 6 Ayda Boeing de neler oluyor?

737 Max uçak kazaları 2019’da kaldı. Boeing uçakta oluşan dengesizliği, uçağın burnu havaya kalktığı anda indiren bir yazılım ekleyerek gidermiş gözüküyor. Diyebiliriz ancak ortaya çıkan sorunlar bitmiyor.

Son 6 aya bakalım mesela; ocak ayında Alaska Havayollarına ait bir Beoing 737 Max tam da uçuşun ortasındayken, kapı benzeri bir panel dışarı doğru patladı. Hemen yan tarafında oturan yolcular yaralandı. Alaska ve United Havayoları Boeing 737 uçaklarda bazı civataların gevşediğine ve bu nedenle yerde tutulacağına dair açıklamalar yaptılar. Nisan ayında Boeing, Alaska Havayollarına ilk 160 milyon $’sık tazminatı ödedi. Daha para ödeyeceği söyleniyor. Ayrıca konu ile ilgili sürmekte olan bir soruşturma var.

Arkasından aralık ayında Uçağın bir önemli parçasının eksik olduğu ortaya çıktı. Boeing, tüm 737 Max uçağına sahip havayollarından bu parçanın kontrol edilmesi istedi. Bu eksikliğin, FAA tarafından üretim sırasında 2 kere kontrolo edilmesi istenen bir parça olduğu belirtiliyor.

Diğer önemli olay, LATAM Havayollarının Avustralya-Yeni Zelanda arasında uçuşu sırasında meydana geldi. Uçak aniden dalışa geçti ve 50 yolcu yaralandı. Boeing hatayı yine pilotaja bağladı.

4 Mart’ta motor yangını nedeniyle bir Boeing 737, kalkıştan kısa bir süre sonra Houston, Teksas’a acil iniş yapmak zorunda kaldı. United Airlines, motorun kalkıştan önce havaalanındayken plastik baloncuklu ambalaj yuttuğunu söyledi.

İki gün sonra, bir Boeing 737-800’ün kabinindeki dumanlar Portland, Oregon’a acil inişe neden oldu.

12 martta, Japonya’ya giden Boeing 777-200, San Francisco’dan kalkıştan hemen sonra lastiğini düşürdü. Bir araba zarar gördü. Uçak Los Angeles’a inişe yönlendirildi.

Bir gün sonra bir Boeing 737 MAX, Houston’daki pistten çıkıp, çimenlere saplandı.

Boeing bir yandan NASA’ya çeşitli araçlar geliştirirken ve yakıt tasarrufu gibi konularda da ARGE yapıyor. Ama orada da sorun gözüküyor. NASA’ya uzay misyonu için parça tedarik eden ValveTech şirketi, Boeing’e ait Starliner roketi konusunda “felaket yaşanmadan güvenlik kontrollerinin iki katına çıkarılması” uyarısında bulunduğu ortaya çıktı.

Starliner, uzay istasyonuna insan getirip, götürmek üzere, sürdürülebilir bir uzay aracı olarak tasarlandı. 6 mayıstaki ilk fırlatma tarihi 17 mayısa ertelenmişti.

İçerden Gelen Sesler

Bu kazalardan sonra yapılan çeşitli soruşturmalarda ortaya çıkan bazı sesler var. Bunlar şirketin içinde çalışmış ya da sektörde çalışmış eski uzmanlar. Bunlardan biri 2019’daki Etiyopya kazasından sonra açıklama yapan eski NASA mühendisi ve FAA uzmanı olan Mike Slack idi. Yeni uçakların sertifikalandırma ve güvenlik kontrollerinde FAA’in hatalarına işaret etmişti.

Boeing 737’nin daha az yakıt harcaması için motorların dik yerleştirilmesinin, uçağın dengesini etkilediğini belirten Slack, FAA’in güncelleme yapılan uçak parçalarını, tek tek kontrol ettiğine, bir bütün olarak test etmediğine ve FAA’in yapması gereken denetimlerin şirketin kendisine aktarıldığına yani Boeing’in kendi kendini denetlemekte olduğuna işaret etmişti.

Geçtiğimiz günlerde ise, eski bir kalite kontrol uzmanı Santiago Paredes, Boeing için üretilen uçak gövdelerinin, tedarikçi fabrikadan düzenli olarak ciddi kusurlarla ayrıldığını iddia etti.

Hissedarların Boeing’a açtığı yeni bir davada konuşan ve Boeing’in tedarikçilerinden Spirit AeroSystems’in 2010-2022 arasında kalite kontrol yöneticisi olan Santiago Paredes, Boeing’e gönderilmek üzere hazırlanan parçalarda hatalar bulduğu zaman üretimi yavaşlattığı gerekçesi ile kendisine “show engelleyici” lakabı takıldığını söyledi. Paredes, Spirit’ten Boeing’e gönderilmek için hazırlanan uçağın ana gövdesi olan gövdelerde 50 – 100 bazen de 200 hata bulmaya alışık olduğunu, çok sayıda eksik bağlantı elemanı, çok sayıda bükülmüş parça, hatta bazen eksik parça bulduğunu söyledi. Buna karşılık görevin kendisinden alındığını ve bölümünün değiştirildiğini açıkladı.

Davanın şahitlerinden olan ikinci eski kalite denetçisi Josh Dean, ciddi bir bakteriyel enfeksiyona yakalandıktan sonra geçen hafta vefat etmiş durumda.

Bir başka ses, Boeing mühendisi olan ihbarcı Sam Salehpour‘den geldi. Boeing’in 777 ve 787 Dreamliner jetlerini üretirken kritik güvenlik adımlarını atladığını, kısayollar kullandığını, bunun da uçaklar yaşlandıkça felaketle sonuçlanabilecek arızalara yol açabileceğini iddia etti.

Özetle “Boeing çok başarılı giden satışlarını belki de yetiştirmek uğruna, üretim tarafını ihmal ediyor olabilir mi?” sorusunu düşünmemek mümkün değil.

Artan Rekabet

Bunlar yaşanırken, Boeing’in karşısında rekabetin de artmakta olduğunu belirtelim. Eskiden sadece Avrupalı Airbus ile mücadele ediyordu. Ancak ortaya çıkan bu sorunlar başka üreticilerin ellerini güçlendiriyor. Örneğin Çinli uçaklar da piyasaya sürülmeye başladı. Hatta bu hafta Fortune, Brezilya’dan bir uçak firmasının yükselmekte olduğunun haberini yaptı.

Zaten yakından bakarsak, bu kazaların şirketin gelirlerini de etkilediği görülüyor. Son 10 yıllık gelirlerine baktığımızda, 2019 sonrasının, 2014-2018 aralığına nazaran % 20-25 düzeyinde düştüğünü görüyoruz.

Amerikalı medyanın bile artık Boeing’i savunamadığını görüyoruz. Çünkü Boeing’in ortaya çıkan sorunları bitmiyor ve bunlar ona pahalıya mal olacak: havayollarının siparişleri durdurduğu ve yeni siparişlerin zayıfladığı belirtiliyor. Şirket ayrıca ağır para cezalarına ve ağır davalara da maruz kalabilir. Diğer yandan Federal Havacılık İdaresi (FAA), şirketin üretim kalitesini arttırmak için yeni Boeing 737 Max jetlerinin üretimini sınırlandırmış durumda. Bu da nakit akışı etkiliyor.

Yani ABD Senatosunun ve Amerikan Havacılık İdaresinin (FAA) işi zor. ABD’nin tüm dünyaya en büyük satış kalemlerinden birini yaratan uçak firması, düşen uçaklar ya da ortaya çıkan çeşitli sorunlarla elini zayıflatıyor. ABD çiplerle mi uğraşsın, uçaklarla mı?